Neder-L

Col: De boekencommunist

2012-02-02T05:30:00.000+01:00

Laten we de komende drie, vier jaar van discussie over de toekomst van de boekhandel en het uitgeversbedrijf overslaan. Iedereen weet dat dat debat precies dezelfde vorm gaat krijgen als bij de muziekindustrie van de afgelopen jaren. Bijna alle argumenten over en weer gelden voor boeken net zo goed als voor platen — als we dat nu met zijn allen afspreken, dan zijn we wat sneller klaar.

Waar zijn we nu met de muziek? Ik ben ervan overtuigd dat het model van Spotify aan het winnen is: een website waarop een gigantische, verpletterende, overweldigende, bruisende, ondenkbare, reusachtige, waanzinnige stroom van muziek te vinden is. Alles, alles, alles. Alles van Mozart, alles van Bob Dylan, alles van die obscure bandjes waar u zo van houdt. De verzamelde sonates van Scarlatti, in allerlei uitvoeringen.

Je kunt er gratis naar luisteren, althans een paar uur per maand en onderbroken door nogal schreeuwerige reclame. Je kunt beter een abonnement nemen: voor een tientje per maand kun je overal en altijd zonder reclame naar al die muziek luisteren, ook op je mobiele apparaten en ook als je niet online bent.

Voor mij betekent Spotify dat ik waarschijnlijk nooit meer platen ga kopen of illegaal downloaden. Ze zijn er allemaal altijd, er is een meer van muziek waaruit ik altijd kan drinken zolang ik de abonnementskosten kan opbrengen.

Omdat muziek en literatuur hetzelfde zijn, gaat het die kant ook op met boeken. Natuurlijk, er zijn een paar dingen anders (papieren boeken zitten waarschijnlijk steviger in ons systeem verankerd dan platen, die de laatste dertig jaar toch al digitaal geworden waren, en 'mooie' boeken zullen wel op papier blijven bestaan. Maar de meeste boeken zijn gebruiksboeken, die je een keer raadpleegt of in de zon leest met een koffie verkeerd en daarna voor altijd wegzet en vergeet.

Als alles gaat zoals het nu gaat, komt er dus over een paar jaar een handige ondernemer die contracten sluit met alle uitgevers en bij wie je je kunt abonneren op een zee aan boeken: voor een tientje (of voor mijn part een paar tientjes) per maand kun je op ieder gewenst moment ieder gewenst boek tevoorschijn halen en lezen.

Maar zelfs dat stadium zou ik eigenlijk liever willen overslaan. Zoiets moet natuurlijk niet door een ondernemer geregeld worden. Dat moeten we collectief doen: de overheid moet dat doen, of een overheidsorganisatie: de openbare bibliotheken. Die zijn al wel bezig, maar volgens mij werken zij toch nog met een model waarbij je afrekent per titel. Dat hoort niet zo te zijn. Uiteindelijk moet het abonnementsgeld worden opgenomen in de belasting, net als het kijk- en luistergeld.

Er waart een geest door Europa, de geest van het boekencommunisme.

Col: Een heel oud dingetje

2012-02-01T08:19:00.003+01:00

Taal is voor de Volkskrant niks dan ellende. Waar in andere kranten nog weleens iemand iets positiefs, of in ieder geval iets neutraals, mag zeggen over het onderwerp, kom je de kolommen van de Volkskrant niet in als je niet minstens vijf duidelijk zichtbare rimpels van kwaadheid in je voorhoofd gegroefd hebt staan.

Dat zal de reden zijn dat ze uitgerekend Jean-Pierre Geelen hebben uitgenodigd om een taalrubriek te schrijven, want ook deze tv-recensent ziet de zon niet in het water schijnen. De taal liefhebben is intens lijden, voor Geelen. Zijn rubriek bestaat nu een paar maanden en heeft volgens mij nog nooit iets gesignaleerd dat Geelens goedkeuring kon wegdragen.

Zoals hij geloof ook nog geen enkele keer heeft gewezen op een echt nieuw verschijnsel, iets wat nog nooit door iemand anders naar voren was gebracht. Integendeel, liefst presenteert Geelen verschijnselen die al veel vaker, liefst al decennia lang, worden geobserveerd als iets wat "de laatste tijd steeds vaker" voorkomt. Het voordeel van zo'n oud verschijnsel is dat het herkenbaar is en dat de voorbeelden voor het opscheppen liggen.

Vanochtend gaat Geenens rubriek over het woord dingetje. Dat dit woord al langer dan vandaag bestaat, erkent Geelen nog wel, maar heel recent heeft het volgens hem een nieuwe, algemenere betekenis gekregen: die van een vage klacht, of een nare gebeurtenis. Geelen voert het terug op Job Cohen "die als Amsterdams burgemeester in 2008 wat gedoe had met straatcoaches en een moskee. 'Een dingetje' noemde hij dat in latere reacties."

Geelen dateert het woord dus op 2008, of eigenlijk op 'latere reacties': gloednieuw dus. Een beetje googlen haalt al snel oudere vindplaatsen naar boven. Een tip: zoek vooral in Google Books, waar gescande boeken staan. Je vindt dan bijvoorbeeld deze passage bij Bredero in de betekenis van Cohen, namelijk 'onaangename gebeurtenis; meer dan twee minuten heeft het me niet gekost om dit te vinden:

Mar as ien dingetje is geschied, zo moet men 't ten besten keren (1638)

Bovendien helpt het altijd even te graven in het werk van mensen die een échte antenne hebben voor nieuwe taalverschijnselen, en niet alleen voor ergernis over nieuwigheden die al heel lang bestaan.

Dat Geelen Paulien Cornelisses Taal is zeg maar echt mijn ding niet noemt, ach, dat zouden we nog kunnen toeschrijven aan de verkleinwoordsvorm. Maar iedere échte taalliefhebber kent natuurlijk het werk van Van Kooten en De Bie uit zijn hoofd. Op de plaat Op hun pik getrapt (uit 1980) komt een lange dialoog voor met de titel bepaalde dingetjes, waarin de uitdrukking voortdurend in de bedoelde betekenis wordt gebruikt ('maar ik heb toch het idee dat jij bepaalde dingetjes binnenhoudt'). Dat is 32 jaar geleden: taalnieuws voor de Volkskrant.

Marc van Oostendorp

Boekpresentatie Gulden Legende

2012-01-31T23:21:00.000+01:00

Dinsdagmiddag 7 februari a.s. wordt te Leuven, België om 17:00 precies gepresenteerd: Gulden legende. De Middelnederlandse vertaling van de Legenda aurea door Petrus Naghel. Uitgegeven naar handschrift Brussel, Koninklijke Bibliotheek, 15140door Amand Berteloot, Geert Claassens en Willem Kuiper. Deel II. Leuven [Brepols Publishers] 2012.

De presentatie wordt georganiseerd door Lectio en vindt plaats in de Rectorale salons, Naamsestraat 22, Leuven.

De aanbieding van het boek zal worden voorafgegaan door een lezing van de eminente Legenda aurea-kenner prof. dr. Werner Williams-Krapp, getiteld: 'Illustrating the Legenda aurea’.

Wilt u deze presentatie bijwonen dan kunt u zich aanmelden op e-mail adres:

leuvensuniversiteitsfonds@kuleuven.be

Na afloop receptie.

Ove: Overleden: Doeschka Meijsing (1947-2012)

2012-01-31T15:14:00.003+01:00

Op maandagavond 30 januari is schrijfster Doeschka Meijsing overleden. Meijsing overleed aan de complicaties van een zware operatie. Meijsing, geboren te Eindhoven op 21 oktober 1947, studeerde literatuurwetenschap aan de Universiteit van Amsterdam. Van 1976 tot 1978 was ze werkzaam als wetenschappelijk medewerkster aan het Instituut voor Neerlandistiek. Ze debuteerde in 1974 als schrijfster met de verhalenbundel De hanen en andere verhalen. Ze ontving voor haar werk meerdere onderscheidingen. Zo ontving ze in 1997 de Annie Romeinprijs voor haar complete oeuvre. In 2008 won ze met de roman Over de liefde de AKO Literatuurprijs. Meijsing is 64 jaar geworden.

Eve: lezing Gaston Franssen, 'Literaire sterren: hedendaags schrijverschap als interdisciplinaire uitdaging', ma 6 februari 2012 te Amsterdam

2012-01-31T15:04:00.002+01:00

Eerste lezing in de serie ‘De Nieuwe Generatie”georganiseerd door de Faculteit Geesteswetenschappen van de UvA. maandag 6 februari van 16.45 – 17.45 uur, SPUI25. Aanmelden via www.spui25.nl

Wat is een schrijver? Die vraag is, zeker tegenwoordig, ingewikkelder dan wel wordt vermoed. Schrijverschap is natuurlijk van alle tijden, maar met de professionalisering van de literaire markt en de diverse mediarevoluties zijn onze opvattingen over wat nu precies een ‘literaire auteur’ is toch fundamenteel veranderd. Het romantische ideaal van de schrijver als onbegrepen, geniale eenling krijgt concurrentie van de voorstelling van de auteur als mediagenieke pr-strateeg. Sommige schrijvers danken hun roem zelfs vooral aan hun publieke optredens, in plaat van aan hun boeken zelf. Zulke ontwikkelingen hebben ertoe geleid dat onderzoek naar auteurschap interdisciplinair is geworden: de onderzoeker moet inzichten uit de literatuurwetenschap, mediastudies, cultuursociologie en celebrity studies met elkaar combineren. Aan de hand van beeldvorming over nationaal of internationaal beroemde auteurs gaat Gaston Franssen tijdens deze presentatie in op de veelkantigheid van het hedendaagse schrijverschap.

De lezing van Gaston Franssen wordt ingeleid door prof. dr. Thomas Vaessens, hoogleraar Nederlandse literatuur.

Gaston Franssen werd in 2011 binnen het Nieuwe Generatieoffensief van de FGw aangesteld als universitair docent Literatuur en diversiteit. Franssen doet onderzoek naar de manier waarop literair auteurschap verandert onder invloed van sociale, economische en media-technische ontwikkelingen

Col: Mein Schwester en ander modern Europees

2012-01-31T05:23:00.000+01:00

Spreken we over honderd jaar in heel Europa dezelfde taal? Of dat dan toch in ieder geval in de steden (en gezien de leegloop van het platteland woont in 2112 waarschijnlijk bijna iedereen in de stad)? Wie boeken leest als het vorige week verschenen Ethnic styles of speaking in European Metropolitan Areas (John Benjamins, Amsterdam; redactie Friederike Kern en Margret Selting), zou weleens op dat idee kunnen komen.

In heel (Noord-)Europa ontstaan onder jongeren in de steden nieuwe 'dialecten' van het soort dat in Nederland wel 'straattaal' wordt genoemd. Die nieuwe talen hebben opvallend veel met elkaar gemeen.

Dat begint al met de namen. In Duitsland wordt het wel 'Kiezdeutsch' genoemd (Kiez is de naam van een stadswijk of in nog nauwkeuriger nederlands een hood), in Zweden Rinkeby-svenska, naar een wijk waar veel allochtonen wonen, en in Noorwegen kebab-norsk. Dat zijn allemaal namen die verwijzen naar gure straathoeken en jongeren die elkaar in de snackbar ontmoeten. Toch worden de nieuwe taalvormen lang niet alleen in de prachtwijken gebruikt, en zelfs niet alleen door allochtone jongeren.

Mein Schwester

De talen lijken niet alleen in naam op elkaar. Dat geldt ook voor de woorden: in heel Europa begrijpt iedereen onder de dertig wat de titel van de Zweedse film jalla jalla betekent.

Zelfs in de grammatica groeien de talen op de straten van Amsterdam, Berlijn en Oslo op het eerste gezicht naar elkaar toe. Een overeenkomst is bijvoorbeeld dat het grammaticaal geslacht overal onder druk staat. In Nederland zegt men (naar verluidt) steeds vaker 'de meisje' en op dezelfde manier hoor je in Duitsland mensen praten over mein Schwester (in plaats van meine) en in Noorwegen over venninnen min, wat 'mijn vriendin' betekent, maar dan met de mannelijke uitgang en en het eveneens mannelijk verbogen persoonlijk voornaamwoord min.

Hoe komt het dat al die talen tegelijkertijd het woordgeslacht verliezen? Vermoedelijk heeft het net als de verandering in de woordenschat iets te maken met migratie. Woordgeslacht is in zekere zin een overbodige eigenschap voor een taal: dat je als spreker van het Nederlands weet dat vork een de-woord is en mes een het-woord is heel mooi maar ook weinig functioneel. Kinderen hebben daar kennelijk geen moeite mee: eeuwenlang hebben onze voorouders dat soort verschillen opgepikt, of ze nu veel scholing hadden of niet.

Voor volwassenen ligt het anders. Wie na zijn puberteit een vreemde taal leert, beperkt zich over het algemeen tot hetgeen voor de communicatie hoogstnoodzakelijk is. Dus geldt in de taalkunde een sterke regelmatigheid: hoe opener een samenleving is voor nieuwkomers, des te eerder gaan zaken als het woordgeslacht eraan. Het Engels, dat eeuwenlang heeft blootgestaan aan invasies van Noormannen en Fransen, aan koloniale verbreiding naar India en Afrika, en vervolgens ook nog eens in de Amerikaanse smeltkroes terecht is gekomen: dat Engels heeft allang geen verschil meer tussen de en het.

Shakespeare

Betekent dat alles nu dat onze talen teloor gaan? Alleen als je vindt dat het Engels al in de tijd van Shakespeare teloor was gegaan — en dat is geen algemeen aanvaarde gedachte. Maar betekent het dan minstens niet dat op den duur al onze talen op elkaar gaan lijken — allemaal een mengelmoesje van de oude Germaanse oorsprong met allerlei migrantentalen? Zelfs dat is niet erg waarschijnlijk. Hoewel sommige eigenschappen van de nieuwe talen hun oorsprong hebben in de problemen van mensen die onze talen als vreemde taal moeten leren, zijn ze inmiddels bewust overgenomen door jongeren: omdat ze het stoer vinden, omdat mensen in hun groep het doen, omdat het moderner is om op die manier te praten. En daar zit precies de crux: talen veranderen vooral omdat mensen zich willen onderscheiden. Jongeren praten bewust anders om te laten zien dat ze anders zijn, dat ze erbij horen. En zolang taal als zo'n belangrijke functie heeft te laten zien wat je bent, is het onwaarschijnlijk dat we ooit allemaal hetzelfde zullen praten.

Eve: zaterdag 3 maart 2012: lezing Anton Korteweg voor het Multatuli Genootschap

2012-01-30T16:15:00.000+01:00

Zaterdagmiddag 3 maart wordt de voorjaarsvergadering van het Multatuli Genootschap gehouden, om 14 uur in de Doelenzaal van de Universiteitsbibliotheek, Singel 425 te Amsterdam. Als spreker zal Anton Korteweg, voormalig directeur van het Letterkundig Museum, optreden met ´Douwes Dekker en de domineedichters, gevolgd door 'Leefregels van een man van fatsoen', waarin hij in het bijzonder op Multatuli’s verhouding tot J.J.L. ten Kate zal ingaan. De spreker lichtte alvast een tipje van de sluier op…

Laf kinderspel
Dit is het intrigerende oordeel van Multatuli over dichten op de wijze van J.J.L. ten Kate:

'Mannen moesten zulke kinderachtigheden [als gedichten schrijven] overlaten aan Woutertje Pieterse, en aan de juffrouwen Laps ' die een oom jarig hebben'. Zes weken, zei ik? Wel, om 't tot de handigheid van Ten Kate te brengen, zou ik misschien wel drie maanden nodig hebben. Ieder die myn arbeid aandachtig leest, zal inzien dat het jammer wezen zou zoveel tyd weg te werpen aan laf kinderspel. Zal men dan nooit leren wat Poëzie is?'

Verder gaat Anton Korteweg in op een mogelijke inspiratiebron van Multatuli. In de bijdrage 'Leefregels van een man van fatsoen' aan het Mengelwerk van het Algemeen Letterlievend Maandschrift (1838) treedt een man op die verdacht veel op Droogstoppel lijkt:

'Ik ben een man van fatsoen; en daar de lieden van fatsoen doorgaans veel meer gezond verstand dan anderen bezitten, handel ik in alles stelselmatig, en volgens even gewichtige als vaste grondbeginselen, gelijk ik zal doen zien.'

Was getekend: Ironicus in veritate.

Ook niet-leden zijn van harte welkom!
3 maart, 14 uur, inloop vanaf 13.30.
Doelenzaal Universiteitsbibliotheek Amsterdam

Col: Rijk worden? Word wetenschappelijk uitgever!

2012-01-30T05:30:00.000+01:00

Terwijl bijna alle uitgevers angstige tijden doormaken — worden er niet teveel boeken uitgegeven? Gaan we niet vreselijk lijden onder de elektronische boeken? Gaan de piraten ons niet van al onze inkomsten beroven — lijkt er één tak van de uitgeverswereld te zijn waar men zich vooral zorgen maakt over de vraag hoe men nog sneller zijn centjes kan tellen. Dat is de wetenschappelijke uitgeverij.

Hoe wordt een wetenschappelijke uitgave gemaakt? De auteurs schrijven hun artikelen in de tijd van de baas, de universiteit. De redactie doet zijn werk in de tijd van de baas, de universiteit. De beoordelaars doen hun werk in de tijd van de baas, de universiteit. De eindredactie maakt de kopij drukklaar in tijd van de baas, de universiteit. Vervolgens wordt het resultaat geheel gratis (portokosten komen voor rekening van de universiteit) naar de uitgever gestuurd. Die doet er een kaftje omheen en verkoopt het geheel voor goed geld aan de universiteit.

Het systeem is te bizar voor woorden: de samenleving betaalt tweemaal voor iedere wetenschappelijke uitgave. En tegelijk, hoeveel praat er ook is over open access elektronische uitgevers, we komen er niet van los. In onze eigen vak, de neerlandistiek, wordt Neerlandistiek.nl ondanks al onze eigen inspanning nog maar zelden verwend met de kopij die men liever naar de papieren uitgevers, stuurt.

Die uitgevers hebben inmiddels hun eigen vorm van open access bedacht: een waarbij de lezer niet meer hoeft te betalen om de artikelen te lezen; maar daarbij moet dan de auteur betalen (diezelfde auteur die zijn artikel al gratis voor de uitgever geschreven heeft.)

De oplossing is eenvoudig en bij iedereen bekend: de universiteit moet het enige schakeltje in het uitgaveproces dat buiten de muren ligt — de productie van de website waarop het tijdschrift gepubliceerd wordt — ook in eigen handen neemt. Als de universiteiten dat een beetje goed verdelen, kost het hen uiteindelijk minder dan het huidige systeem.

Waarom gebeurt het niet? Vanwege prestige; de bestaande tijdschrifttitels zitten bij uitgeverijen, en daar willen mensen publiceren. Niet bij de nieuwe, onbekende tijdschriften die nu zouden moeten worden opgericht.

Ondertussen beginnen sommige wetenschappers zich wel te roeren. Er is bijvoorbeeld een website thecostofknowledge.com opgericht, waar op dit moment bijna 1500 wetenschappers hebben verklaard dat ze niet langer bij Elsevier publiceren. Daar zit slechts een handjevol taalkundigen bij en voor zover ik kan zien geen enkele literatuurwetenschapper.

Ook mijn handtekening staat er niet, want ik zie een betere oplossing: weglopen bij die uitgevers. Voor onszelf beginnen. Neerlandistiek.nl is tien jaar geleden begonnen. Dat was misschien te vroeg. Het verdient een nieuwe kans; ik ga me daarvoor inzetten.

Col: Je moet je leven veranderen

2012-01-29T05:30:00.000+01:00

Het was voor veel media een geinig berichtje, gisterenmiddag: een Belgische wegpiraat die 'onophoudelijk aan het slippen' was 'op een rotonde' is veroordeeld tot het lezen van de roman Tonio van A.F.Th. van der Heijden, dit alles met instemming van de auteur, in ieder geval volgens De Telegraaf: "Zo zou het eigenlijk over de hele wereld moeten"", stelt hij. "Als de wegpiraat hierdoor tot inkeer komt, dan heb ik het in elk geval niet voor niets geschreven."

Ik weet niet zeker of de schrijver dit meent, het lijkt mij in ieder geval dat er nog wel wat haken en ogen aan deze kwestie zitten. In hoeverre moet een schrijver er bijvoorbeeld blij mee zijn dat het lezen van zijn boek als straf dient? En als sommige boeken zo'n heilzaam effect hebben, zouden er dan, omgekeerd, niet ook boeken zijn waarvan je het lezen eigenlijk zou moeten verbieden, omdat ze een mens aanzetten tot méér slippen op rotondes? En, het belangrijkste: zou de wegpiraat zich echt veel gelegen laten liggen aan dat boek?

Ik wil niemand zijn illusies ontnemen (Van der Heijden zegt in hetzelfde stukje in De Telegraaf: "Als schrijver twijfel je soms hoe maatschappelijk relevant je boeken zijn, zeker bij zo'n persoonlijk werk als dit. Deze uitspraak bewijst dat dat wel degelijk het geval kan zijn"), maar ik heb mijn twijfels. Uit Tonio blijkt wel dat de zoon van Van der Heijden niet is omgekomen onder de wielen van een wegpiraat. Nu zou vrijwel ieder normaal mens inzien dat dit feitelijk niet veel uitmaakt voor het verdriet van de ouders, maar daar is een belangrijke uitzondering op, en dat is nu juist de persoon die zo'n boek voor straf leest. Zo iemand zal geneigd zijn zich af te sluiten voor iedere interpretatie waarbij hijzelf in het geding komt. Het is een bekend psychologisch mechanisme dat iedere mens van nature geneigd is zich met de goeien te vereenzelvigen in plaats van met de kwaaien. Het is dan ook niet ondenkbaar dat zo'n dader redeneert: ja, maar ik slip alleen een beetje op mijn rotonde, ik scheur niet in het holst van de nacht door Amsterdam. Dat laatste is iets voor onverantwoorde gekken, maar daar hoor ik niet bij.

Op het eerste gezicht heeft de Vlaamse politierechter wel een van de beroemdste moderne denkers van Europa aan zijn zijde: de Duitse filosoof Peter Sloterdijk, die in een in 2009 verschenen essay (Du musst dein leben ändern. Über Anthropotechnik, Suhrkamp) een pleidooi houdt voor de zich oefenende mens die een levenlang bezig is zichzelf te perfectioneren.

De titel van zijn roman ontleent Sloterdijk aan de slotregel van een gedicht van Rainer Maria Rilke, 'Archaïsche torso van Apollo'. Dat gedicht gaat over de invloed die een kunstwerk kan hebben op iemands leven. In de vertaling van Peter Verstegen uit 1998:

Wij zagen nooit zijn ongekend gezicht,
De oogappels die daarin rijpten. Maar
Zijn torso gloeit nog als een kandelaar,
waarin zijn blik, met een getemperd licht,

nog glanzen blijft. Anders zou jou de boeg
der borstkas niet verblinden, en in ‘t zacht
draaien der lendenen was niet die lach
naar ‘t midden toe dat het geslachtsdeel droeg

Anders stond deze steen geknot, beschadigd,
in zijn doorschijnende schoudercascade,
en zou niet glinsteren als roofdierhuid,
en zou niet als een ster losbreken uit
zijn vorm: geen plek aan hem die jou niet ziet.
Zo doorgaan met je leven kun je niet.

Sloterdijk pleit ervoor om deze invloed van de kunst een belangrijkere rol in het leven en in de samenleving te geven. De reden is dat andere traditionele morele autoriteiten (rechters, kerken e tutti quanti) hun gezag volgens allerlei bronnen aan het verliezen zijn. Mensen nemen niet meer zomaar iets aan omdat die-en-die het zegt. De kunst verwerft zijn autoriteit op een heel andere manier: niet door te beweren, maar door te tonen.

Wat dat betreft is het oordeel van die Vlaamse rechter dus Sloterdijkiaans, al heeft Sloterdijk het expliciet niet over het genieten van kunstuitingen onder dwang.

Tegelijkertijd biedt het een manier om het idee van Sloterdijk ook aan de praktijk te toetsen. We nemen twee groepen 'snelheidsduivels': de ene groep ontnemen we een aantal jaar het rijbewijs, de andere laten we Tonio lezen en dan toetsen we in welke groep er na een aantal maanden meer recidive optreedt en welke groep de raad 'zo doorgaan met je leven kun je niet' ter harte genomen heeft. Als die experimenten bevredigend aflopen, komt misschien Van der Heijdens droom alsnog uit en zullen wegpiraten "over de hele wereld" zijn boek moeten lezen.

Col: Keuzes

2012-01-28T05:39:00.000+01:00

Goede studenten kunnen vaak alles goed. Adriaan kon lange tijd niet kiezen of hij nu wetenschapper wilde worden, of musicus. Hij had voor allebei talent en omdat Leiden een bijzondere band heeft met het conservatorium in Den Haag, viel het ook te combineren, al was dat niet makkelijk.

Hoe goed Adriaan als musicus precies was, weet ik niet, maar het conservatorium wilde hem dolgraag hebben. In de pauzes tussen colleges — ik gaf het afgelopen semester college in een zaal waar een piano stond — speelde hij weleens even wat en daaraan kon je ook zien hoe serieus hij was in zijn liefde voor muziek. Maar als wetenschapper was hij zeker zeer talentvol: omdat hij belangstelling had voor precies mijn vak, de taalkunde, kon ik dat van nabij zien. Hij deed mee in leesgroepjes waar hij precies de juiste vragen stelde, en hij schreef vorig jaar een prachtige scriptie die ik mede begeleidde.

Maar op zeker moment moet een mens toch kiezen. Adriaan heeft daar een groot deel van het vorig jaar mee geworsteld en we hebben daar een paar keer over gesproken. Het viel me op hoe verstandig, hoe volwassen hij was in het maken van die keuze, en tegelijk hoe lastig het voor hem was. Er viel zoveel te doen in het leven, wat jammer dat een mens het niet allemaal kan! Hij was behalve heel volwassen ook een jongen van 20 die vooral leefde.

In september begon hij toch aan het masterprogramma taalwetenschap in Leiden. Ergens halverwege het semester viel hij even uit: hij was te moe, hij moest wat rust nemen. Hij noemde een mogelijke lichamelijke oorzaak, maar in een gesprek werd duidelijk dat er ook geestelijk wel iets aan de hand was. Gelukkig kwam hij een paar weken later weer terug. Afgelopen zondag stuurde ik hem het meeneemtentamen, net als aan zijn medestudenten.

Dat er op de achtergrond allerlei andere dingen speelden in Adriaans leven, dat vermoedden veel mensen wel. Dat ze zo ernstig waren, heeft niemand kunnen zien. Adriaan heeft mijn tentamen niet meer gekregen. Voor ik het opstuurde, was er een dramatische andere beslissing genomen. Adriaan kon in zijn leven heel veel kiezen en iedere keuze was goed geweest - uiteindelijk heeft depressie, die vreselijke ziekte, een tragische keuze voor hem gemaakt.

In Memoriam Adriaan Mulder (1990-2012)

Marc van Oostendorp

Col: Crisis in 1458

2012-01-27T05:30:00.000+01:00

Google kan wel inpakken. Gisterenavond kreeg ik een seintje dat er een nieuwe kleine zoekmachine voor het Nederlands online is, Kronos. Hij is nog in staat van ontwikkeling, ik heb hem nog nergens aangekondigd gezien, de interface is wat eenvoudiger dan die van andere zoekmachines. Maar hij biedt iets anders: historische diepte.

Je gebruikt Kronos om oude voorkomens van Nederlandse woorden te zoeken. Als basis gebruikt het systeem het Chronologisch Woordenboek dat Nicoline van der Sijs tien jaar geleden samenstelde en waarin ze van zeer veel Nederlandse woorden vermeldde wanneer ze voor het eerst werden opgetekend. Dat woordenboek is in Kronos uitgebreid met heel veel nieuwe bronnen — vooral oude teksten die te vinden zijn bij de Digitale Bibliotheek der Nederlandse Letteren of het al Project Laurens Jz. Coster. Je kunt daardoor ineens de woorden zien in de omgeving waarin ze echt gebruikt werden.

Soms worden Van der Sijs' bevindingen daardoor sterk verbeterd. In 2002 kwam de eerste vindplaats voor crisis bijvoorbeeld nog uit 1763. Dankzij Kronos weten we nu dat Bartholomeus Engelsman het al in 1485 gebruikte (so en salmen die lopinge int begin niet stempen op dat crisis niet belet en wert).

Ook van sommige ogenschijnlijk nieuwe woorden vind je op deze manier oude vindplaatsen. Dat twitteren al in 1916 door Arthur van Schendel gebruikt werd (het twitteren van een vogeltje achter den struik klonk zoo klein als het breken van een sprietje gras) wekt misschien geen verbazing; dat ontvrienden in 1723 werd genoemd in een woordenboek van Lambert ten Kate en in 1897 verwerkt in het gedicht Niemandsvriend van Guido Gezelle (Men scheldt dat ge, iedereen ontvriend, tot voedsel van den ezel dient) is al bijzonderder. Vlijtige taalsnuffelaars hadden al een paar jaar geleden met de hand nog net iets eerdere vindplaatsen van allebei die woorden gevonden (zie dit stukje uit NRC Handelsblad), maar die kwamen allemaal uit woordenboeken. Nu hebben we vindplaatsen in het wild, in échte teksten.

Een enkele keer gaat het nog mis: voor computer worden heel oude teksten gevonden, maar dan blijkt het steeds om het voorwoord te gaan waarin wordt uitgelegd hoe de editeur de tekst met zijn computer bewerkt heeft. Kronos denkt ook nog dat euro bij de eerder genoemde Bartholomeus voorkomt, maar dat blijkt te gaan om een afbreking aan het eind van de regel ('euro-pa').

Dat zijn kinderziektes. Ondertussen heeft iedereen die in de geschiedenis van het Nederlands wil graven er een fijn nieuw schepje bij.

Col: Koffietijd

2012-01-26T05:30:00.001+01:00

De nieuwste ontdekking van de taalwetenschap: uit zorgvuldige statistische analyse blijkt dat het programma Koffietijd, van RTL4, op het verkeerde moment van de dag wordt uitgezonden.

Sinds kort hebben onderzoekers een nieuw instrument om de juiste betekenis van allerlei woorden vast te stellen: Twitter. Daar zijn honderdduizenden mensen bezig iedere dag hun leven te beschrijven, en wel terwijl het zich voordoet — de vertelde tijd is gelijk aan de verteltijd zoals literatuurwetenschappers vroeger zeiden.

Van dat feit kunnen we natuurlijk gebruik maken bij het bepalen van de betekenis van woorden als koffietijd, en dat kun je bijvoorbeeld doen op de website Timeu.se. In een database met miljoenen tweets wordt gezocht naar wanneer mensen precies het woord koffie tweeten en zo kunnen we dan weer vaststellen wanneer het echt koffietijd is in Nederland.

Het juiste antwoord luidt dus: tussen 8 en 9 in de ochtend, behalve in het weekeinde (vooral zondag), maar dan wordt Koffietijd nu juist niet uitgezonden.

Ook van borreltijd kunnen we op deze manier de juiste betekenis vaststellen: vrijdagmiddag tussen vier en vijf.

Ook de betekenis van woorden die niet strikt genomen tijdsaanduidingen zijn, kunnen we zo plaatsen. Je kunt je bijvoorbeeld afvragen in hoeverre kater en brak nu echt synoniemen zijn: voelen mensen zich echt brak terwijl ze een kater hebben, of juist iets eerder of later. Ziehier:

De kater en het brakke gevoel doen zich inderdaad op dezelfde momenten voor, ze pieken allebei duidelijk in het weekeinde (er wordt vrijwel altijd meer over kater gesproken dan over brak, maar dat is ook niet zo verbazingwekkend). Er zijn om onduidelijke redenen een paar uur in de week waarop brak overheerst: zaterdagochtend vroeg. Hoe dit ook zij, we hebben hier dus een mooi bewijs dat mensen zich brak voelen als ze een kater hebben, en andersom.

Dubbelzinnigheden in taal behoren tot de grootste obstakels voor computers om met menselijke taal te kunnen omgaan. Gegevens als deze kunnen bijvoorbeeld een vertaalcomputer helpen keuzes te maken. De tweet 'ik heb een kater' kan om half drie in de nacht van zaterdag op zondag waarschijnlijk beter worden vertaald als 'I am having a hangover', en op donderdagmiddag als 'I am having a cat'. Dit soort berekeningen zijn daarom meer dan alleen een spelletje voor tijdens koffietijd of borreltijd.

Marc van Oostendorp

Naschrift 10.00. Sommige lezers verbazen zich over het woord 'brak'. Ze zijn niet de enigen. In de roman Tonio vertelt A.F.Th. van der Heijden dat zijn zoon dat woord vaak gebruikte, terwijl Van der Heijden het zelf niet kende. Mijn vermoeden is dat het een jongerenwoord is. Dat zou je ook met Twitter kunnen onderzoeken, als je gebruik zou kunnen maken van verfijndere informatie: bijvoorbeeld de GPS-gegevens, waardoor je zou kunnen zien of 'brak' vooral rondom danceparty's wordt gebruikt, en 'kater' vooral in Amsterdam-Zuid.

Naschrift 14.30 Onze Taal meldt via Twitter nog een woord met een spectaculaire verdeling over de dag en de week: Chinees.

Nws: Lustrum alfa-informatica Groningen

2012-01-25T13:04:00.001+01:00

Lustrum alfa-informatica: 25 jaar onderzoek naar taal en computers
Kan de computer ooit onze taal doorgronden?

Dinsdag 31 januari 2012 viert de opleiding alfa-informatica (informatiekunde) aan de Rijksuniversiteit Groningen haar 25-jarig bestaan. Dat gebeurt met een symposium en twee oraties van hoogleraren informatiekunde aan de RUG. Zij gaan in op het begrijpen van taal door de computer.

De studie informatiekunde begon 25 jaar geleden onder de naam alfa-informatica, en de afdeling die de studie verzorgt draagt die naam nog steeds. Op het lustrum kijken vier betrokkenen en twee vakgenoten uit het buitenland terug op het verleden en vooruit naar de toekomst: prof.dr. Gerry Wakker, prof.dr. Frans Zwarts, prof.dr. Eduard Hovy, dr. Melissa Terras, dr. George Welling en drs. Jori Mur. Daarna is er een dubbeloratie waarmee de nieuwe hoogleraren Johan Bos en Gertjan van Noord hun ambt aanvaarden.

Alfa-informatica

Alfa-informatica is een vakgebied dat taal, communicatie en informatietechnologie combineert. In Groningen ligt daarbij sterk de nadruk op taal en tekst en het analyseren en begrijpen van taal door computers. Bij de studie staan twee thema’s centraal. Enerzijds is er veel aandacht voor computertaalkunde, waarbij computers worden ingezet om taalkundige problemen op te lossen, zoals het automatisch ontleden van zinnen. Veel aandacht gaat hierbij naar het ontwikkelen van programma’s waarmee computers de nuances in menselijke taal kunnen begrijpen. Anderzijds worden er toepassingen voor het web ontwikkeld, zoals een systeem om twitterberichten te analyseren op trends.

Begrijpt de computer onze taal?

Het lustrum wordt luister bijgezet door twee oraties over het doorgronden van de betekenis van taal door de computer. De oratie van prof.dr. Johan Bos, getiteld Rekenen met betekenis, gaat over computationele semantiek. Dat is het vakgebied waarbij computers worden ingezet om verschillende aspecten van betekenis te bestuderen en te modelleren. Voor mensen is het redelijk eenvoudig om de juiste betekenis van woorden te kiezen, maar voor computers is dat uiterst lastig. Dat geldt bijvoorbeeld voor dubbelzinnige zinnen als ‘Kees is gelukkig getrouwd’ en ‘Hij pakte een broodje, ging bij de piano zitten, en nam er een hap van.’ Bos zal laten zien hoe betekenissen van woorden, zinnen en teksten concreet gemaakt kunnen worden, zodat we er mee kunnen rekenen. Op die manier kan menselijke taal begrijpelijker worden gemaakt voor computers. De techniek is van belang voor vele toepassingen waarin automatische verwerking van taal een rol speelt.

Prof.dr. Gertjan van Noord behandelt in zijn oratie, getiteld Het ontleedkundig laboratorium, het automatisch ontleden van het Nederlands. Om een computer taal te laten begrijpen, is een belangrijke eerste stap automatische ontleding: welke woorden horen bij elkaar, en wat is de rol van de verschillende woorden en woordgroepen? Van Noord legt uit uit welke problemen de computer moet oplossen en tot welke prestaties de computer nu in staat is. Hij ziet twee trends. Aan de ene kant is de kwaliteit van de ontleding nog voor enorme verbeteringen vatbaar. Daarbij gaat het vooral om problemen die een computer heeft met onvolkomenheden in de invoer, zoals spelfouten of de taal op social media. Daarentegen is de kwaliteit van de automatische ontleding voor verzorgd geschreven taal heel goed en vermoedelijk nauwelijks voor verbetering vatbaar.

Eve: Jaarvergadering 'Het Bilderdijk-Museum' op 2 maart 2012

2012-01-25T09:18:00.001+01:00

Op vrijdagmiddag 2 maart 2012 vindt de jaarvergadering van de Vereniging ‘Het Bilderdijk-Museum’ plaats, met lezingen die in het teken zullen staan van ‘1812’.
Inloop vanaf 12.30 u. in Het Bilderdijk-Museum, Vrije Universiteit, De Boelelaan 1105, Amsterdam Studiezaal Bijzondere Collecties, Handschriften & Oude Drukken Kamer 1 B 41/31.

De ledenvergadering begint om 13.00 u. Om 13.30 u. leidt Joris van Eijnatten het thema ‘1812’ in. Daarna volgen drie lezingen: Louis Sloos over dagboeken van militairen, Ellen Krol over Katharina Schweickhardts 'Veldtocht naar Moskau', en Lotte Jensen over Van Marles 'Katabasis'. Tot slot presenteert Rinus van Hattum zijn nieuwe editie van Willem Bilderdijks gedicht ‘Het Dichterlijk Tafereel der stad Leyden’ (Amstelveen 2012).

Openbaar vervoer naar De Boelelaan 1105: Amsterdam-CS, Amsterdam-Amstel of Amsterdam-Zuid metro 51 (halte VU); Amsterdam-Sloterdijk of Amsterdam-Bijlmer: metro 50 en op Amsterdam-Zuid overstappen op metro 51 of circa tien minuten lopen.
Alle belangstellenden zijn, zoals altijd, welkom.

Col: De mens is een wezen dat stamelt

2012-01-25T05:41:00.000+01:00

NRC Handelsblad heeft een moeilijk te plaatsen nieuwe bijlage, met de wat moeizame titel Mens&. Hij verschijnt al een aantal weken, maar op de voorpagina vroeg de verantwoordelijk redacteur, Gijsbert van Es, zich gisterenavond ineens af waar Mens& nu precies over gaat. Wat is dat eigenlijk, een mens?

Van Es' antwoord op zijn eigen vraag lijkt te zijn: een mens is een dier met taal, of beter gezegd: een dier met 'taal', want Van Es schrijft dat woord consequent tussen aanhalingstekens. Ik weet niet waarom dat zo is, het wordt nergens duidelijk gemaakt. Je krijgt de indruk dat Van Es toch al graag niet iets duidelijk maakt: 'Een begin van een antwoord probeer ik hiernaast op deze pagina te geven', schrijft hij bijvoorbeeld. (Hij geeft geen antwoord, hij probeert zelfs geen antwoord te geven, hij probeert het begin van een antwoord te geven. En dat doet hij niet zomaar 'hiernaast', maar 'hiernaast op deze pagina. Hij precisert het, omdat mensen anders misschien weleens op het tafelblad zouden kijken of het begin van het antwoord zich daar bevindt.)

De bijlageredacteur ontleent zijn eigen mensbeeld aan de Amerikaanse letterkundige Kenneth Burke en doet "een poging de kern te vatten" van diens gedachten. Die 'poging' wordt dan ondernomen met vreemde zinnen als:

In de beleving van een mens, en van geen enkel ander dier, vindt mensentaal haar opperste staat van schoonheid en vernuft in kunst en wetenschap, terwijl ze in politiek en religie tegelijk ook een verwoestende kracht kan ontwikkelen. (...) 'Taal' verleidt de mens z'n medemens, en de wereld in het algemeen, te verwoorden in tegenstellingen en contrasten: positief tegenover negatief — goed of fout, zwart of wit, winnaar en verliezer.

Het is opmerkelijk dat iemand die taal (nee, 'taal') zo belangrijk vindt, zich uitdrukt in zinnen waarin een mens zo verstrikt kan raken.

Neem alleen al de tweede zin. Er zijn kleine details in de formulering die allerlei vragen oproepen (waarom is het 'goed of fout' maar 'winnaar en verliezer'?), maar ook alle pogingen om het begin van de strekking van het geheel te begrijpen stranden halverwege. Wat is dat voor een instantie, die 'taal', die mensen ertoe 'verleidt' om zijn medemensen te 'verwoorden', en niet te vergeten datzelfde te doen 'in tegenstellingen en contrasten'? Het klinkt alsof het bijzonder zondig is om iets dergelijks te doen, alsof dat 'verwoorden' iets is wat je beter niet zo kunnen doen, alsof je alles maar beter in het midden kunt laten, of je hooguit kunt beperken tot een poging om het begin van een antwoord te formuleren.

Dat is een vreemd standpunt voor een journalist: de mens is een wezen dat een poging doet om het begin van 'taal' te verwoorden. Of anders gezegd: een mens is een wezen dat stamelt.

Col: Gevrouwte

2012-01-24T05:30:00.000+01:00

Wat een mooie verzameling: Menno Wigman verzamelt mooie woorden en schrijft ze op in een schrift. Dat vertelde de dichter gisteren bij Kunststof.

Wigman kwam met zijn interviewer (Jellie Brouwer) over zijn woordencollectie te spreken toen hij een gedicht had voorgelezen dat de nieuwe bundel zijn titel gaf en dat zo begint (hier staat het helemaal):

Man, eenentwintigste eeuw, kaal, gezet
en met een onvervreemdbaar recht op seks
('Mijn naam is Legioen, wij zijn met velen'),
jaagt door de late nacht over de weg
en wil zijn lichaam met gevrouwte delen.

Het ging natuurlijk over gevrouwte. Wigman en Brouwer hadden allebei het gevoel dat het een nieuw woord was dat denigrerend klonk, al konden ze niet goed uitleggen waarom; en dat er andere woorden waren die volgens hetzelfde stramien gemaakt waren, al konden ze er niet zo goed opkomen.

Om met dat laatste te beginnen: er is een hele serie woorden met dat omvoegsel ge-...-te: geboefte, gesternte, gedierte, gevogelte, gebladerte. Het eerste woord is negatief, maar dat is boef al, dus dat heeft niet per se met het omvoegsel te maken; de andere woorden lijken me niet speciaal negatief.

Op het internet komt gevrouwte wel een aantal keer voor en inderdaad lijkt dat meestal denigrerend (en ook in dezelfde sfeer als het gedicht van Wigman). Het is geloof ik altijd grappig bedoeld:

- Ik ga naar de goede stad Beidaihe Nandaihe voor een paar dagen strand, bier en Russisch gevrouwte.
- Echte mannen zijn soms onderdanig, want je moet het gevrouwte toch wel tevreden houden :Y.
- Het mooie van hier even gaan staan tweeten is de klakkende hakken van het gevrouwte.
- Zanger Greg Dulli bulkt van het charisma en is een van de weinige frontmannen van wie ik het kan hebben dat het gevrouwte hem knap vindt.

Waar komt dat denigrerende vandaan? Hoe is het mogelijk dat een woord dat je niet kent meteen een gevoelswaarde heeft?

De betekenis van alle woorden met ge...te is, zoals dat heet, collectief; en dat op een bijzondere manier: gebladerte is niet alleen maar een hoeveelheid losliggende bladeren: ze horen duidelijk bij elkaar, je ziet ze als één ding. Zoiets geldt ook zeker voor gebeente, geraamte, gesternte en al die andere woorden. Ook geboefte bestaat niet echt uit individuen.

En precies daar gaat het dus mis met gevrouwte: wie het daarover heeft, ziet niet de individuele dame op de manier waarop Wigman in zijn gedicht de individuele dikke kale veertiger ziet. Hij ziet een grote samenhangende berg vrouwenvlees.

Goed gelukt woord in een goed gelukte bundel.

Age: Presentatie bibliografie van Nederlandse literatuur in Duitse vertaling

2012-01-23T14:54:00.002+01:00

Het Amsterdams Centrum voor de Studie van de Gouden Eeuw en de Freie Universität (Berlijn) organiseren een lezingenmiddag bij de presentatie van de bibliografie van zeventiende-eeuwse Nederlandse teksten in Duitse vertaling:

Johanna Bundschuh-van Duikeren, Bibliographie der niederländischen Literatur in deutscher Übersetzung, Bd. 2. Niederländische Literatur des 17. Jahrhunderts. Berlijn [e.a.], De Gruyter, 2011, ISBN 978-3-11-022380-4.

De bibliografie bevat ruim 1400 zelfstandig en onzelfstandig verschenen vertalingen van Nederlandse teksten uit de zeventiende eeuw, de vertaalperiode is aanzienlijk breder dan de zeventiende eeuw: naast de eigentijdse receptie zijn vertalingen opgenomen die tot heden zijn ontstaan, waardoor de verschillende fasen van de receptie met hun telkens eigen selectiemechanismen zichtbaar gemaakt kunnen worden. De bibliografie behelst alle in druk verschenen tekstsoorten: in strenge zin literaire teksten, maar ook pamfletten, historiografische teksten, reisberichten, religieuze gebruiksliteratuur, theologische traktaten, natuurwetenschappelijke en geneeskundige teksten en overleveringen van liederen. Door de brede insteek is de bibliografie uitermate geschikt als uitgangspunt voor cultuurwetenschappelijke en cultuurtransfer-georiënteerde toegangen.

Datum en tijd: donderdag 16 februari, 16.00-17.45 uur
Locatie: Doelenzaal, UB, Singel 425, Amsterdam

Programma
16.00 uur Opening
Lia van Gemert
16.05 uur Johanna Bundschuh-van Duikeren (Berlijn)
Nut en narigheid – over het maken van een bibliografie van vertalingen
Referent: Helmer Helmers (UvA)
16.40 uur Bettina Noak (Berlijn)
Grensverleggingen – de ‘heidense kennis’ in het werk van Franciscus Ridderus (1620-1683)
Referent: Michiel van Groesen (UvA)
17.20 uur Discussie
17.45 uur Overhandiging van de eerste exemplaren

De bijeenkomst wordt gevolgd door een borrel.

Lit: Pas verschenen: Tussen Hemsterhuis en Grimm. Joast Hiddes Halbertsma als taalkundige

2012-01-23T13:58:00.003+01:00

Leven en werk van de taalkundige, schrijver en predikant Joast Hiddes Halbertsma (1789-1869) hebben steeds opnieuw de aandacht weten te trekken, zowel in Friesland als daarbuiten. In de jaren 1994-2003 heeft Tony Feitsma (1928-2009), in leven hoogleraar Fries aan de Vrije Universiteit te Amsterdam, uitgebreid onderzoek verricht naar deze veelzijdige taalgeleerde en daarover in een reeks van publicaties verslag gedaan. In de bundel Tussen Hemsterhuis en Grimm. Joast Hiddes Halbertsma als taalkundige is een aantal van haar belangrijkste artikelen over Halbertsma bijeengebracht.
Bij haar onderzoek ging het Feitsma om de positie die Halbertsma innam tussen de oudere taalwetenschappers uit de achttiende eeuw en historisch-vergelijkende taalonderzoekers van zijn eigen tijd zoals Jacob Grimm. Via de bestudering van het begrip analogie in de Friese taalwetenschap is Tony Feitsma bij Halbertsma en zijn relaties buiten Friesland terechtgekomen. Vanuit de constatering dat Halbertsma als taalkundige tot dan toe vooral beschreven was met het accent op zijn rol in Friese kring ontstond de behoefte om de taalkundige ideeën van Halbertsma in een bredere context te bestuderen dan tot dan toe gedaan was en een beeld van hem te krijgen als taalkundige en taalideoloog in de context van het taalkundige Europa van de eerste helft van de negentiende eeuw.
Daartoe heeft Feitsma stuk voor stuk zijn buitenlandse contacten en de discussies die hij met hen voerde, onderzocht. Uitgangspunt daarbij waren in de eerste plaats, de vragen met welke voorgangers hij verwant was en of er misschien concrete invloeden aan te wijzen waren, en in de tweede plaats de vragen hoe Halbertsma zelf te werk ging en hoe dat bezien moet worden in het kader van de ideeën en werkwijze van zijn tijd. Het is de verdienste van Tony Feitsma geweest dat zij daarmee ook de indertijd befaamde Nederlandse Schola Hemsterhusiana nadrukkelijk weer de haar toekomende plaats heeft gegeven in de contemporaine Europese taalwetenschap. De meertaligheid van deze bundel is dan ook niet toevallig.
Tussen Hemsterhuis en Grimm, een uitgave van de Fryske Akademy te Leeuwarden, werd bezorgd door Els van der Geest, Frits van der Kuip en Jan Noordegraaf. Het boek telt 298 pagina’s (ISBN 978-90-6273-895-3) en is te bestellen bij Afûk, Postbus 53, 8900 AB Leeuwarden. De prijs bedraagt 25 euro.

Col: Een literaire succesformule

2012-01-23T05:30:00.001+01:00

Iets wat ieder boek over technologiegeschiedenis enorm opfleurt: verhalen over domoren die in de tijd dat er een nieuwe uitvinding werd gedaan luidkeels begonnen te roepen dat zoiets toch echt niet kon: nooit zal de mens een voet op de maan zetten, nooit kan een auto harder rijden dan 20 km per uur, nooit wordt een computer wereldkampioen schaken.

Laat ik nu eens zo'n domoor worden. Wat mijn collega's van onder meer het Huygens Instituut, onder leiding van Karina van Dalen-Oskam blijkens een persbericht willen, dat kan volgens mij helemaal niet.

Waar gaat het over? Van Dalen en de haren willen volgens het persbericht een computerprogramma bouwen dat literaire oordelen kan nabootsen. De computer gaat gevoed worden met allerlei teksten en daarbij de oordelen van een menselijk panel: is dit literatuur of niet? En is het goed of niet? De computer kijkt dan naar allerlei tekstenmerken — het persbericht noemt onder andere zinslengte en woordkeus — en probeert dan correlaties te vinden tussen het een en het ander.

Miljarden pagina's

Volgens mij zal iedere gebruiker van Word inzien dat deze methode op korte termijn onmogelijk iets op kan leveren. De genoemde factoren zitten allang ingebouwd in wat vrijwel zeker de minst gebruikte functie van die tekstverwerker is: de leesbaarheidsfunctie, die zogenaamd bepaalt hoe goed verschillende doelgroepen zullen begrijpen wat u hebt opgeschreven. Ik heb nog nooit gehoord van iemand die vond dat deze functie nu inderdaad een bruikbare maat opleverde.

Ja, zal Van Dalen nu zeggen, maar toen die leesbaarheidsfuncties decennia geleden werden opgesteld, hadden we nog geen beschikking over al die miljarden pagina's op internet en al die andere gegevens die we met een computer razendsnel en automatisch kunnen doorzoeken. Dat is natuurlijk waar en ik sluit ook niet uit dat de onderzoekers op deze manier zelfs een betere leesbaarheidsfunctie vinden.

Maar literaire kwaliteit lijkt me iets anders. Voor een deel is het afhankelijk van factoren die misschien deels wel meetbaar zijn, maar op geen enkele manier uit de tekst te halen vallen: sociale factoren bijvoorbeeld, waar volgens mij geen enkele lezer zich aan kan onttrekken. (Hypothese: het werk waarvan de lezer vermoedt dat het van een alom bejubelde auteur afkomstig is zal over het algemeen zelden gematigd beoordeeld worden: je deelt in de bewondering of zet je ertegen af, maar het is heel moeilijk om te zeggen: ik vind het wel aardig.)

Daarnaast is mij volkomen onduidelijk waarom er gekozen is voor zoiets als zinslengte. Het lijkt mij een willekeurige keuze, meer ingegeven door het feit dat die zaken makkelijk te tellen zijn, niet door enigerlei aanwijzing dat ze inderdaad een rol spelen.

Het aantal mogelijke dimensies waarop je teksten zou kunnen 'doormeten' is eindeloos: wie kan er zeggen of er geen (negatieve) correlatie bestaat tussen literaire kwaliteit en het aantal keren dat op een bladzijde woorden gebruikt worden die anagrammen zijn van elkaar? Ik vermoed dat je door zomaar wat meetbare dingen te meten niet moet verwachten snel achter de waarheid te komen.

De meeste mensen

Maar wat mij achteraf echt kenmerkt als een volkomen achterhaalde domoor: ik denk dat Van Dalen al geen goede standaard heeft om haar metingen tegen te verrichten: de literaire waarde van boeken. Het project neemt aan dat je deze kunt destilleren door mensen ernaar te vragen, maar ik vraag me af of dat zo is.

Er zijn geen twee mensen op de wereld die van precies dezelfde boeken houden (enige uitzondering zijn mogelijk de mensen die van geen enkel boek houden: die mensen hebben wel allemaal dezelfde smaak.) Als ik het goed begrijp, wordt in het project van Van Dalen een gemiddelde smaak als maat gebruikt: een boek is mooi als 'de meeste mensen' het mooi vinden. De kans is echter groot dat er geen enkel mens is die ooit precies die gemiddelde smaak heeft, met andere woorden dat er niemand is die precies alle boeken mooi vindt die 'de meeste mensen' mooi vinden (en geen enkel ander boek) en alle boeken lelijk die 'de meeste mensen' lelijk vinden. En misschien kán zo iemand niet eens bestaan. Smaken zijn heel ingewikkelde, maar waarschijnlijk wel samenhangende objecten die je niet zomaar kunt middelen.

Dat ik dit soort bedenkingen heb, betekent natuurlijk niet dat ik tegen het onderzoek van Van Dalen ben. Integendeel, ik vind het prachtig, leuk, spannend, dat mensen dingen proberen te doen die mij onmogelijk lijken, en ik ga Van Dalen op de voet volgen. Goed onderzoek is risicovol en experimenteel! En mijn plaatsje in de geschiedenisboeken is nu verzekerd - al is het dan maar als conservatieve domoor.

Op veler verzoek staat voortaan onder mijn opiniërende blogposts op Neder-L de mogelijkheid tot reageren aan. U kunt dus iets terugzeggen — ook over de vernieuwde vormgeving.

Col: De gewone taalgebruiker is lief

2012-01-22T05:30:00.000+01:00

Wat vindt de gewone taalgebruiker van taal? Peter-Arno Coppen, mijn collega hier op Neder-L, lijkt te denken dat het een verschrikkelijke zuurpruim is, iemand die zich de hele dag ergert aan hoe andere mensen praten en vooral bezig is met taalfouten op te sporen om daar groen en geel over te worden. Op onze eigen Neder-L-pagina's verweet Coppen me gisteren dat ik me niet voldoende verplaats in dat soort nare zeurkousen.

Met dat laatste heeft hij gelijk. Ik vind in het algemeen dat een mens moet proberen zich zo min mogelijk te ergeren en dat als hem dat onverhoopt toch overkomt, dat hij daar andere mensen niet mee moet lastigvallen, en dat hij al helemaal niet die andere mensen de schuld moet geven van zijn slechte humeur. En ik vind dat je om een prettig leven te leiden, je het best kunt verre kunt houden van mensen die zich niet kunnen beheersen en toch over gedrag klagen dat niemand kwaad doet.

Taalgebruik wordt wel vergeleken met kleding: twee manieren van jezelf presenteren aan je medemens. U zeggen is net zoiets als een stropdas dragen, hun hebben is hetzelfde als een slobberige broek. Ik denk dat die vergelijking heel ver opgaat, en dat voor kleding en taalgebruik geldt dat het nuttig is om verschillende codes te kennen. Je verschijnt niet op een schoolfeest in een al te nette broek, en niet op een sollicitatiegesprek in bikini, en soortgelijke ongeschreven regels gelden er ook voor taal. Maar voor mensen die de hele tijd commentaar hebben op de 'onverzorgde' kleding van hun medemens en zich ergeren aan witte sokken of slechtgeknoopte dassen, heb ik geen geduld. Ik heb ook geen behoefte om met die mensen in discussie te treden, laat staan om me in hun belevingswereld te verplaatsen.

Gelukkig is dat soort mensen, maar mijn vaste overtuiging, in de minderheid. En gelukkig geldt dat voor de taal net zo goed als voor kleding. Want daar vergist Coppen zich volgens mij: de gewone taalgebruiker zit helemaal niet vol ergernis. Die rijgt dag in dag uit woorden aan elkaar tot spiksplinternieuwe zinnen, verspreidt mooie nieuwe woorden, verbaast zich soms over een uitspraak die hij nog nooit eerder gehoord heeft en heeft zich helaas soms door de schoolmeesters laten aanpraten dat wat hij zegt 'incorrect' is.

Dat zijn de mensen die me interesseren, en die ik graag wil beschermen tegen de ergeraars en de mopperaars en de betweters en de correctoren, waarvan Coppen zo graag wil dat ik me in hen verplaats.

Peter-Arno wijst er in zijn blogpost volkomen terecht op dat het niet zo elegant is als columnisten eindeloze discussies voeren op hetzelfde weblog. Ook ik laat het hier dus bij. Lang leve de regels die je eenmaal overtreedt!

Col: Linguïstisch Miniatuurtje CLI: Iedereen minacht de taal

2012-01-21T10:32:00.007+01:00

Een goede columnist prikkelt de lezer. Misschien moet ik zeggen: irriteert de lezer. Dat zou je met een geleerde term een vorm van cognitieve frictie kunnen noemen: de ervaring dat wat je leest niet strookt met je kennis. Daardoor word je gemotiveerd om na te denken en je kennis bij te stellen. Tenzij het rode waas voor je ogen dat belemmert natuurlijk.

Wij bij Neder-L prijzen ons gelukkig dat wij zo'n columnist in de gelederen hebben. Ik heb het over Marc van Oostendorp, die de laatste weken dagelijks een echte column schrijft: kort, puntig en prikkelend. Mooi dat we zoiets hebben.

Ik moet bekennen dat zelfs ik (die bekend staat als iemand die bij de meest krasse uitspraken nog niet met zijn ogen knippert) door Marcs columns vaak geprikkeld word. Meestal tot nadenken, maar in een enkel geval ook tot reageren. Ik ben niet echt een voorstander van columnisten die binnen eenzelfde tijdschrift op elkaar reageren, dan krijg je echt het idee dat het een besloten wereldje is, maar regels hebben alleen bestaansrecht bij de gratie van de uitzonderingen, dus ik wil bij hoge uitzondering toch graag iets toevoegen aan Marcs laatste column, Mijn taalergernis.

Ondanks het feit dat Marc niet de prototypische taalkundige is die zich niet zou kunnen verplaatsen in de opvattingen van niet-taalkundigen (als iemand dat wel kan, dan Marc), maakt ook hij een paar opmerkingen die mensen zeker tegen de haren in zullen strijken. Het zijn de uitspraak dat gevoelens van ergernis "irrationeel" zijn, en de formulering: "dat vrijwel alles wat 'fout' is in taal geen mens kwaad doet en gebaseerd is op volkomen willekeurige decreten van mensen die vaak geen enkele aanspraak hebben op autoriteit."

Dat is allemaal geen onzin, maar ik weet bijna zeker dat vrijwel niemand nu zal zeggen: 'Ja zo heb ik er nog nooit tegenaan gekeken. Nu vallen mij de schellen van de ogen.' De meeste mensen kennen de gesuggereerde redenering (regels zijn willekeurige afspraken dus schending is niet erg) en zullen meteen in de andere modus schieten (schending van regels is een hellend vlak met als eindpunt dat er helemaal geen regels zijn en dat is het einde van de taal). Patstelling. Hier schiet de cognitieve frictie zijn doel voorbij.

Laat ik ook meteen zeggen dat ik dat vast zelf ook wel eens zo geformuleerd zal hebben als Marc het nou doet. Taalregels (althans die waar het bij taalergernissen over gaat) zijn kunstmatig, bedacht, en willekeurig. Zo zeg je dat als taalkundige, want je wilt graag vertellen hoe het zit. En het klopt ook wel; maar het werkt niet.

Ik denk dat het probleem ligt in de pathos van de bewering. Neem zo'n uitspraak als dat gevoelens "irrationeel" zijn. Ja, daar zijn het gevoelens voor zou je zeggen. Zo bekeken is het een open deur. Maar het woord irrationeel in een gevoelige discussie gebruikt betekent niet alleen maar "niet gebaseerd op de ratio," maar ook: "minder belangrijk, geen argument in de discussie." Daarmee krijgt het een retorische lading die om een soortgelijke reactie vraagt.

Zelfs de opmerking dat taalregels bedacht zijn zal tot begripsverwarring leiden. Maar daarvoor moet ik even een stapje terug doen.

Als je wilt weten hoe de taal in elkaar zit, heb je met drie bronnen te maken: het taalgevoel, de taalnorm en de taalwerkelijkheid. Het taalgevoel, dat is wat wij individueel of collectief weten of vinden van de taal. Een deel van deze kennis is onbewust, en een ander deel is toegankelijk voor introspectie. Heel veel taalwetenschappelijk onderzoek uit de afgelopen halve eeuw gaat over deze bron. De taalnorm (ook die kun je individueel of collectief opvatten), dat zijn de regels die wij onszelf gesteld hebben. Het zijn per definitie bedachte regels, daar zijn het normen voor. Die regels kunnen wel gebaseerd zijn op een rationele overweging (aansluiten op het gevoel bijvoorbeeld, of standaardisatie, of onderwijsbaarheid), maar dat hoeft niet. En ten slotte heb je de taalwerkelijkheid, dat is het werkelijke taalgebruik dat we individueel of met zijn allen produceren. Veel recent onderzoek gaat over de statistische eigenschappen van die bron.

In discussies over taal zie je die drie bronnen vaak door elkaar lopen. Mensen lijken te denken dat de taalnorm, het taalgevoel en de taalwerkelijkheid in een ideale wereld zouden moeten samenvallen. Maar dat is principieel onmogelijk: als de taalnorm gelijk zou zijn aan het taalgevoel zou de norm overbodig zijn. Deze opvatting ontkent dus radicaal het bestaansrecht van de taalnorm. Dat mag je natuurlijk best vinden, maar realistisch is het niet. De norm is juist een sociaal gegeven dat niet alleen bij taalgedrag optreedt, maar bij alle vormen van groepsgedrag. En de norm is per definitie een gedwongen afwijking van het normale gedrag. Er moet een zekere inspanning nodig zijn om de norm te handhaven, anders stelt hij niets voor.

Ook de gedachte dat de taalwerkelijkheid gelijk zou moeten zijn aan het taalgevoel (of de taalnorm) is fundamenteel onjuist: de werkelijkheid is juist de gedeeltelijke chaos die ontstaat doordat verschillende onvoorspelbare factoren elkaar beïnvloeden. Daar komt bij: als de taalwerkelijkheid gelijk zou zijn aan het taalgevoel, dan bestond er geen taalontwikkeling. Bij een levende taal komt dit nooit voor.

Taalgevoel, taalnorm en taalwerkelijkheid zijn dus noodzakelijkerwijs van elkaar verschillend. In discussies over taal is daarom allereerst het besef nodig over welke bron je het precies hebt. Taalkundigen praten vaak vanuit het perspectief van taalgevoel en taalwerkelijkheid, niet-taalkundigen hebben het meestal over de afstand tussen taalwerkelijkheid en taalnorm. De regels die de taalkundigen over het taalgevoel of de taalwerkelijkheid opgespoord hebben, zijn van een totaal andere orde dan de regels van de taalnorm (die daarom niet minder bestaansrecht hoeven te hebben).

Discussies over taalergernis gaan altijd over de taalnorm. Ergernis is zelf wel een gevoel natuurlijk, maar je ergert je doorgaans niet aan taalgevoel, hoogstens aan de afstand tussen taalgevoel en taalnorm. De focus van de ergernis is de schending van de norm.

Kun je daar dan wel over discussiëren? Ik denk het wel. Het moet toch mogelijk zijn om bepaalde normen ter discussie te stellen zonder dat daarmee meteen de norm zelf ontkend wordt. Zo is er in het voetbal herhaaldelijk discussie over de buitenspelregel, zonder dat daarmee ineens alles toegestaan wordt, en ook het verleggen van de maximumsnelheid tot 130 km betekent niet meteen dat je ook overal mag parkeren of onschuldige fietsers van de sokken mag rijden. Je kunt best over afzonderlijke regels praten zonder dat daarmee meteen het hele systeem op de helling ligt.

De kern ligt volgens mij in de kaart van de minachting die steeds gespeeld wordt. Wie normen ter discussie stelt wordt meteen weggezet als iemand die de hele norm minacht. Vaak geformuleerd als "het minachten van de taal" (waarvan meestal geen sprake is). Wie aan de norm vasthoudt, minacht onmiddellijk de werkelijkheid of het gevoel. Daarbij ligt dan weer vaak de suggestie van ondeskundigheid op de loer (die in normdiscussies eigenlijk niet relevant is). Zo wordt er meteen vanuit loopgraven gedebatteerd, hetgeen niet bevorderlijk is voor een vruchtbare uitwisseling van inzichten.

Ik heb een jaar of vijftien geleden wel eens een publiekslezing gehouden over taalergernis. Daarbij merkte ik op dat taalergernis iets is wat je in alle talen ziet. Het hoort er dus bij. Eigenlijk nergens voor nodig, en in ieder geval geen reden voor angst dat de taal naar de knoppen gaat. Lees ik de volgende dag in de krant dat ik mensen verboden zou hebben zich te ergeren. Ik zou de ergernis zelf minachten.

Peter-Arno Coppen

Col: Mijn taalergernis

2012-01-21T05:30:00.001+01:00

Hier is een vraag die veel mensen kennelijk dwarszit: ergeren taalkundigen zich dan nooit aan al die taalverloedering? Wij hebben toch een opleiding gehad, we weten het verschil tusen een eerste persoon en een tweede — hoe komt het dan dat wij altijd zo lankmoedig reageren op het ineenstorten van de taal?

Ik denk dat ergernis weinig met kennis te maken heeft, en veel meer met karakter. Sommige mensen ergeren zich aan het taalgebruik van anderen omdat ze een karakter hebben dat maakt dat ze zich graag ergeren. Andere mensen zien de wereld wat blijmoediger en toleranter tegemoet en laten zich niet door de eerste de beste misplaatste komma van de wijs brengen. Dat wil niet zeggen dat ze niet letten op hoe andere mensen praten, alleen dat ze daar niet onmiddellijk allerlei gevoelens bij ontwikkelen — en al helemaal geen negatieve gevoelens.

Daar komt nog iets bij. Door taalkunde te studeren ontdek je hoe irrationeel die gevoelens van ergernis zijn — dat vrijwel alles wat 'fout' is in taal geen mens kwaad doet en gebaseerd is op volkomen willekeurige decreten van mensen die vaak geen enkele aanspraak hebben op autoriteit. (Iemand zou zo'n aanspraak maken op autoriteit als bleek dat zij zelf heel effectief met taal weet te werken. Maar daarvan is bij de meeste bedenkers van taalregels geen sprake.) Als je al van die gevoelens van ergernis hebt, leer je door je studie die gevoelens te relativeren.

Ik moet zelf diep graven om echte ergernissen te vinden. Er zijn er wel een paar, maar ze zijn allemaal volkomen belachelijk. Ik vind mensen die het woord uiteraard gebruiken pretentieuze aanstellers, maar ik weet niet waarom; bovendien zegt mijn vader soms ook uiteraard en hem vind ik geen pretentieuze aansteller. Zo kan ik ook niet tegen mensen die het hebben over 'een boek maken' als ze bedoelen 'een boek schrijven'. Als ik zo iemand op de radio hoor, verfoei ik die persoon hardop, maar ik weet eigenlijk niet waar deze afkeer vandaan komt. En, laatste voorbeeld, ik vind al mijn hele leven dat het verboden zou moeten worden om gym te zeggen tegen gymnasium, terwijl ik er geen enkele moeite mee heb als dat woord wordt gebruikt voor gymnastiek.

In al die gevallen denk ik dat het gevoel te maken heeft met een afkeer van pretentie (gymnastiek doet iedereen, daarom mag dat best worden afgekort, maar op het gymnasium komt alleen een elite en familiariteit is uit den boze.) Maar tegelijkertijd wantrouw ik die motivering, omdat hij mijzelf in zo'n bijzonder nobel licht plaatst, met mijn afkeer van pretentie. Het is meer wat het is, ik zal ooit weleens een nare persoon zijn tegengekomen die uiteraard zei, of een boek maken. En die persoon heeft die uitdrukkingen voor mij voor altijd verpest.

Col: Alstu!

2012-01-20T05:30:00.000+01:00

Hoe oud is de afkorting alstu? Dat blijkt moeilijk te achterhalen. Ik geloof dat sommige leden van mijn familie het dertig jaar geleden wel zeiden, maar alleen in intieme kring. Aan de andere kant waren de Van Oostendorpjes vast niet de enigen, en ook niet de eersten. Mijn indruk is dat de afkorting pas de laatste jaren aan het doorbreken is van het gezin naar het publieke domein: de koffiejuffrouw zegt het tegen me als ze de koffie verkeerd op de toonbank zegt, de conducteur als hij de ov-chipkaart teruggeeft na het scannen. Ik hoor het soms ook in tamelijk deftige restaurants — ja, voor taalonderzoek komen wij van Neder-L overal.

Wanneer zijn die koffiejuffrouw en conducteur daarmee begonnen? Of deden ze het altijd al en valt het me de laatste jaren pas op? Het is moeilijk te achterhalen. Er gebeurt gewoonweg te veel in het dagelijks leven, in de dagelijkse conversatie, om overal acht op te slaan en het dagelijks leven van 10 jaar geleden is, hoeveel we ook gefotografeerd en opgenomen hebben, nu al onherroepelijk verdwenen.

Te begrijpen is het wel, die afkorting: alstu is natuurlijk mooi parallel met danku: het zijn allebei eenheden van twee lettergrepen met klemtoon op de eerste (trocheeën, zeggen de dichters). Dat is een eenheid waar Nederlandstaligen een voorkeur voor hebben; veel letterwoorden en afkortingen hebben ook die vorm (Avro, Havo).

Als ik het goed heb, betekent alstu niet precies hetzelfde als zijn langere tegenhanger. Alstublieft heeft twee hoofdfuncties: je kunt het zeggen als je iemand om een gunst vraagt ('Wilt u dit alstublieft doen?', in het Engels zeg je dan please) en als je iets aan iemand geeft (in het Engels zeg je dan 'here you are!' of iets dergelijks). Ik geloof dat alstu alleen in de tweede betekenis gebruikt wordt. Er hoort ook een bepaald intonatiepatroon bij, dat precies lijkt op dat van dank u: de standaardreactie is net zoveel gaan lijken op het woord dat hem uitlokt als een hond op zijn baas.

Col: Kukeleku

2012-01-19T05:30:00.002+01:00

Het antwoord op de vraag Hoe kraait een haan in het Frans en Engels? is een beetje kort, vandaag op de Onze Taal Taalkalender.

Nu kun je natuurlijk kort zijn: cocorico en cock-a-doodle-doo is een correct en volledig antwoord. Maar er valt nog wel iets meer over te vertellen.

De maker van het kalenderblaadje wijst erop dat in de meeste talen de roep van de haan met een k-klank begint en dat er vaak in het midden een r of een l zit. Wie naar lijstjes met vertalingen op internet kijkt, ziet dat dit correct is.

We kunnen eraan toevoegen dat de klinker bijna altijd gemaakt wordt met een bijna gesloten mond (het zijn 'hoge' klinkers): ie, uu, oe: een lage klinker, waarbij de mond wijd open gaat (een a bijvoorbeeld) vind je niet in klanknabootsingen van de haan.

De vraag die menigeen vandaag bezighoudt sinds hij het toilet bezocht heeft en daar dit blaadje heeft omgedraaid is: waarom is dit alles nu zo.

Laten we daarvoor eerst eens aandachtig luisteren naar het geluid van een haan. Dat kan bijvoorbeeld hier.

De klinkerkeuze is waarschijnlijk het eenvoudigst te begrijpen. Zo'n klein snaveltje als dat van een haan kan weinig anders doen dan een hoge klinker maken; voor lage klinkers moet je bij beesten zijn die hun bek echt wijdopen kunnen doen (waf waf, miauw).

De medeklinkers zijn wat lastiger. Ik hoor in het echte geluid van een haan, zoals de opname hierboven, niets wat ook maar in de verte op een medeklinker lijkt.

Misschien ligt daar meteen de sleutel. Het echte gekukel begint nogal abrupt: stilte en dan meteen dat schrille geschreeuw. Dat effect kun je het best nadoen met een zogenoemde plofklank, en daarvan hebben de meeste talen klanken als k, t, p, d en b tot hun beschikking. De laatste twee vallen af omdat ze impliceren dat je stembanden trillen — dat doet een haan ons nooit na. Uit de eerste drie kiezen we dan waarschijnlijk de allereerste omdat deze de explosie het verst achter in de mond maakt (een p zit bij de lippen, een t achter de tanden, maa een k achter in de mond, voel maar) en de explosie die zo'n plofklank veroorzaakt daar het minst duidelijk te horen is. Dat komt het dichtst bij een plotseling begin.

Hoe zit het dan met die r en die l? Die zij juist het omgekeerde van abrupt: het zijn zelf bijna klinkers (je kunt ze bijvoorbeeld lang aanhouden, wat bij een k of p niet lukt). Ze maken het ons dus mogelijk om dat gekukel langer aan te houden.

Age: Tentoonstelling van Lam de Wolf bij Bijzondere Collecties UvA

2012-01-18T14:49:00.002+01:00

Tentoonstelling van Lam de Wolf bij Bijzondere Collecties UvA
Opening met minisymposium over kunst en taal

Lam de Wolf exposeert zes Lijnwoorden bij de Bijzondere Collecties van de Universiteit van Amsterdam. De tentoonstelling wordt geopend met een minisymposium over kunst en taal op vrijdag 3 februari 2012 van 17 tot 19 uur.

Sprekers zijn Lam de Wolf, galeriehouder Paul Derrez, taalkundige Riemer Reinsma en Steph Scholten, directeur UvA Erfgoed. Ieder van hen belicht het thema kunst en taal in relatie tot het beeldende werk van Lam de Wolf.

Lam de Wolf (1949) is gefascineerd door taal en woorden. Veel van haar werk getuigt daarvan. Haar Zakdoekenboekje bijvoorbeeld bestaat uit zakdoeken waarop woorden geborduurd zijn die, ontdaan van context, de mogelijkheid bieden ze opnieuw te zien. In het werk dat zij nu toont bij de Bijzondere Collecties vormt zij bestaande of nieuw bedachte woorden uit lijnen, waarbij ze de woorden herhaalt en in blokken plaatst.

Gelijktijdig met haar expositie bij de Bijzondere Collecties presenteert Lam de Wolf nieuw werk bij Galerie Ra in Amsterdam, onder de titel Het vlakke Vlekkenland. Ook stelde zij een boekje samen met eigen teksten, schetsen en afbeeldingen. Dit boekje, Eindeloos hetzelfde en geen ogenblik gelijk, is verkrijgbaar in de Museumwinkel van de Bijzondere Collecties en bij Galerie Ra voor € 22,50.

Het minisymposium is gratis toegankelijk. Aanmelden kan via mail@galerie-ra.nl.

Minisymposium
vrijdag 3 februari 2012, 17–19 uur

Tentoonstelling
4 februari t/m 1 april 2012, di–vr 10–17 uur, za–zo 13–17 uur

Bijzondere Collecties van de Universiteit van Amsterdam
Oude Turfmarkt 129 (Rokin)
1012 GC Amsterdam
http://www.bijzonderecollecties.uva.nl

Col: Waarom # geen 'hekje' moet heten maar 'kruis'

2012-01-18T05:30:00.000+01:00

Zouden er mensen zijn die altijd lezen zonder te luisteren? Ik hoor geloof ik altijd een stem in mijn hoofd die voorleest wat er gezegd wordt, zij het razendsnel. Die stem lijkt ook op mijn eigen stem, of om preciezer te zijn: op mijn stem zoals die voor mijzelf klinkt, niet zoals ik hem op opnamen hoor.

Ik dacht eraan vanwege Twitter, of om precies te zijn vanwege de zogenaamde hashtag, de woorden of zinsdelen die met een '#'-teken beginnen. Even wat willekeurige voorbeelden van gisteren:

- Alvast een voorproefje op het menu van deze week: arrabiata pasta met garnalen in wittewijnsaus #smullen #lekkermakkelijk
- vanmiddag de stad in met me lieve zusje en dan naar de bios #gezellig
- Lekker gedoucht, even met mn liefste schatje gewhatsappt, maar nu echt slapen want ben ook echt HENDIG moe #sleepwell #ikhouvanjou♥
- Ben ik Dan zo erg dat ik elke keer een schop onder mijn kont krijg?? #ikweethetooknietmeer

Ik weet niet wat er in uw hoofd gebeurt wanneer u deze tweets leest, maar mijn innerlijke stem klinkt ineens heel anders wanneer dat #-teken voor die woorden staat. Hoe ik het nog het best kan omschrijven: de intonatie wordt ineens volkomen monotoon, er zit geen enkele zinsmelodie meer in dat #ikhouvanjou, alle woorden worden op precies dezelfde wijze uitgesproken en dat dan ook nog eens razendsnel.

Het verwarrende is dat het 't meest lijkt op 'in jezelf mompelen' zoals je doet als je in een nare situatie komt en daar tegen jezelf commentaar op geeft. Dat klopt natuurlijk ook het best met enigszins chagrijnig of wanhopig commentaar, zoals in het laatste voorbeeld. Maar dat is waar raar omdat natuurlijk al die tweets in je hoofd in zekere zin een soort 'in jezelf praten' zijn.

Wat ik dus volgens mij heb ontdekt is dat mijn innerlijke stem ook toneel speelt. Dat gebeurt niet bewust: ik kan dat mompelen niet echt uitzetten, ik hoor #ikhouvanjou altijd monotoon ook als ik probeer het anders te doen, een beetje zoals ik 'Wat gaan we vanmiddag doen?' vanwege dat vraagteken ook niet kan lezen zonder aan het eind de melodie omhoog te horen gaan.

Ik heb vanochtend een beetje gegrasduind in de wetenschappelijke literatuur over deze innerlijke stem (en het bijbehorende innerlijke oor). Er is niet veel over, maar het is fascinerende materie. Een bewijs dat iedereen zo'n innerlijke stem heeft schijnt bijvoorbeeld te zijn dat mensen tongbrekers iets langzamer lezen dan makkelijker zinnen, ook als ze volkomen in stilte lezen. (Hier staat een kort overzicht van wat wetenschappelijke resultaten.)

Maar over dat toneelspelen van de innerlijke stem, daarover heb ik niets kunnen vinden. Het is natuurlijk een grappig toeval dat '#' ook in muzieknotatie iets met de toonhoogte doet: ik stel voor om de naam van dat ding in het Nederlands te veranderen van 'hashtag' of 'hekje' naar 'kruis'.

Col: Linguïstisch Miniatuurtje CL: Do you have a moment?

2012-01-17T10:25:00.005+01:00

Zoals ik al voorspelde: grammar feud-kwesties dienen zich vanzelf aan, daar is weinig sturing of inspanning voor nodig. Vandaag beantwoordde de Taalprof een ontleedvraag van een twitteraar. Hij schreef erbij: "(Mooie #grammarfeud!)" Ja dat is het zeker. Maar werk die dan even uit!

Er zijn misschien mensen, die in hun dagelijks bestaan onder een steen nog nooit van Grammar feud gehoord hebben. Deze mensen kunnen hier de regels nalezen. Ik volsta met de kwestie zelf:

Grammar feud-kwestie: Wat is de functie van het zinsdeel even in de zin Heb je even voor mij? Is het een bijwoordelijke bepaling of een lijdend voorwerp?

En dit zijn de stellingen die je mag gebruiken:

Het woord even is een bijwoord.
Het werkwoord hebben kan niet zonder een lijdend voorwerp.
Het lijdend voorwerp en het werkwoord kunnen, als ze in die volgorde naast elkaar staan, samen één klemtoon dragen.
Bij weggelaten zinsdelen neemt een ander zinsdeel die functie altijd over.
De betekenis van even is die van een tijdbepaling.
Je kunt even niet weglaten.
De zin is kort voor Heb je even tijd voor mij? en daarin is even bijwoordelijke bepaling.
Een van de woordenboekbetekenissen van even is "een korte tijd."
Als hebben achteraan staat in deze constructie verliest het geen klemtoon. Het is Als we even hebben en niet Als we even hebben (vergelijk bijvoorbeeld de uitspraak van Als je even hebt met Als je neven hebt).
In de zin Heb je een korte tijd voor mij is een korte tijd lijdend voorwerp.
De zin Ik heb maar even voor jou is het antwoord op de vraag Hoelang heb je voor mij? en niet het antwoord op Wat heb je voor mij?
Je kunt even niet nevenschikken met een ander lijdend voorwerp, zoals in Heb je even of een euro voor mij?

Denk eraan: eerst alle stellingen apart beoordelen op waarheid en relevantie! Dan pas argumenteren. Veel speelplezier!

Peter-Arno Coppen

Col: Een landschap bestoken met verschroeide aarde

2012-01-17T05:30:00.000+01:00

Een Nederlandse dichter is iemand die Facebook-vrienden is met een andere Nederlandse dichter. Een Nederlandse poëzierecensent is iemand die op Facebook ontvriend is door een Nederlandse dichter. Facebook is een website waar alle dichters van Nederland mekaar uitschelden. Een Nederlandse poëzielezer is iemand die geen idee heeft van Facebook, maar lid is van de door Gerrit Komrij opgerichte Poëzieclub en braaf leest wat die club een paar keer per jaar per post opstuurt.

Deze maand bestaat het clubblad van de poëzie, Awater, tien jaar. Ik ben al tien jaar lid, maar het moet er maar eens uit. Het jubileumnummer is mat en slecht geschreven, en vertoont tekenen van grote haast. De recensies zijn soms zo vlak dat je er treurig van wordt ('Ingmar Heytze schrijft in een opvallend herkenbare stijl. Toch is zijn poëzie in de loop der jaren ook veranderd'). En het interview met Gerrit Komrij waarmee het blad opent, lijkt in even weinig tijd geschreven als een column in Neder-L.

Hebben ze daar bij Awater geen eindredacteur? Of zat die net even op Facebook?

Jij was nogal tegen wil en dank Dichter des Vaderlands. Denk je dat Hij nog nodig is? vraagt Onno Blom bijvoorbeeld aan Komrij. Die hoofdletter zal wel op ironie duiden, maar eigenlijk is die tweede zin ongrammaticaal. Hij slaat terug op 'Dichter des Vaderlands', maar dat is in dit verband de aanduiding van een functie en heel duidelijk niet van een concrete persoon. Je kunt er daarom volgens mijn taalgevoel niet naar terugverwijzen met hij of Hij, zoals je ook niet kunt zeggen "Niemand wil nog boer worden. Hij moet de hele dag werken."

Affijn, Komrij barst niet in lachen uit om deze malle vraag in deze malle vorm, maar zegt in plaats daarvan beleefd:

In de laatste tien jaar zijn de hermangorters gekrompen en de arieboomsma's gegroeid in tal en last. Het hele cultuurlandschap wordt bestookt met de tactiek van de verschroeide aarde. De Dichter des Vaderlands bedient alleen nog een niche. Of zichzelf.

Ik kan hier geen touw aan vastknopen. Komrij kun je dat niet kwalijk nemen — die heeft het stuk niet geschreven, alleen geantwoord op wat onzinnige vragen. Maar de journalist in kwestie en zijn redactie hadden wat meer duidelijkheid moeten scheppen.

Ik weet niet waarom de namen van Gorter en Boomsma met kleine letters en aan elkaar geschreven worden: ja, omdat het archetypen zijn, maar van wat? De echte dichter en de tv-persoonlijkheid die ook mee wil doen? Wat zijn de aanwijzingen dat er inderdaad een dergelijke verandering aan de gang is? Was Gorter bijvoorbeeld niet ook met allerlei dingen bezig, zoals het socialisme? Gaat het daar misschien om? Sterven de socialisten uit en zijn de christenen in opkomst? Of is het gedaan met de heren die een hoed dragen en komen de mannen met baarden de samenleving binnendenderen? De dichter verwijst hier naar een gemeenschappelijke achtergrondkennis, maar ik ben geen Facebook-vrienden met Komrij, en ik heb die kennis niet.

Zoals ik ook niet weet wat ik me moet voorstellen bij een 'cultuurlandschap' dat 'bestookt' wordt met 'verschroeide aarde'. Het is een rare mengeling van beelden, maar ik heb ook eigenlijk geen idee waar hier precies op gedoeld wordt. Die verschroeideaarde-tactiek verwijst naar een methode om alles af te breken zodat de vijand er niet aan kan komen. Wie is bezig met dat afbreken en wie is de vijand?

En tot slot: wat betekent die laatste toevoeging, die helemaal in een aparte zin gezet wordt? Vindt Komrij dat de huidige Dichter des Vaderlands 'zichzelf' bedient? Op welke wijze doet hij dat en is dat goed of slecht?

Het blijft allemaal in de lucht hangen. Nogmaals, de geïnterviewde kun je dat niet kwalijk nemen: er heerst een gemoedelijke sfeer en dan zeg je dingen die onder vrienden geen toelichting behoeven. Maar de verslaggever, Onno Blom, heeft geen tijd genomen om het voor de lezer van Awater uit te werken en ook geen tijd om verdere navraag te doen. Hij moest weer verder, door naar de volgende vraag. Over Facebook.

Marc van Oostendorp

Naschrift 10.00 Ik zie nu dat op weblog De Contrabas een bespreking staat van het essay van Herman Stevens in deze Awater. En wat zegt Chrétien Breukers? "de eindredactie van Awater is om te huilen".

Nws: Erik Hazelhoff Jong Talentprijs

2012-01-16T11:21:00.002+01:00

ERIK HAZELHOFF JONG TALENTPRIJS
VOOR STUDENTEN DIE GOED KUNNEN SCHRIJVEN

Sommige scripties zijn zo interessant en goed geschreven dat je zou willen dat ze voor een breder publiek beschikbaar kwamen. Dat kan! De Erik Hazelhoff Jong Talentprijs geeft de getalenteerde student net dat duwtje in de rug.In 2010 won Esther Zwinkels met haar scriptie deze prijs. Haar boek, Het Overakker complot, gebaseerd op deze scriptie, ligt inmiddels in de winkel. De prijs bestaat uit een geldbedrag van 5000 euro en een auteurscontract bij uitgeverij Unieboek|Het Spectrum, die de scriptie als boek op de markt brengt. Scripties van studenten die in 2010 of 2011 zijn afgestudeerd komen in aanmerking, de behandelde onderwerpen kunnen uiteen lopen van geschiedenis tot literatuur en van filosofie tot politieke of sociale kwesties.
Inzenden kan nog tot 31 januari 2012.

In samenwerking met: Uitgeverij Unieboek|Het Spectrum * de Volkskrant * Historisch Nieuwsblad
Meer informatie: http://www.erikhazelhoffprijs.nl
Stichting ErikHazelhoff Roelfzema Prijs, Tobias Asserlaan 5, 2517 KC Den Haag, info@erikhazelhoffprijs.nl

"De prijs biedt je letterlijk en figuurlijk een podium om je onderzoek bij een breed publiek onder de aandacht te brengen. Daarnaast maken het uitreiken van de prijs tussen gelauwerde schrijvers, het doorlopen van het proces bij een uitgeverij en het daadwerkelijk in handen krijgen van je eigen boek, de toekenning van de prijs een onvergetelijke ervaring."
Esther Zwinkels, winnares Jong Talent Prijs 2010

Col: 20 tweets per uur

2012-01-16T05:30:00.000+01:00

De internetjournalist Jeroen Mirck kwam vorige week met een verrassing, die het leven van de taalonderzoeker nóg opwindender gaat maken. Mirck maakt al sinds 2007 jaarlijks de lijst van actiefste Nederlandse Twitteraars op. Tot nu toe stonden op die lijst altijd min of meer bekende gebruikers van het netwerk, maar die waren dit jaar ineens bijna allemaal weggevaagd door scholieren. Mircks belangrijkste observatie was:

"Wat opvalt: deze youngsters twitteren ALLES wat in ze opkomt, in een taaltje dat ouwe lullen (lees: mensen boven de 24 jaar) nauwelijks nog begrijpen."

De 'winnaar' van dit jaar is een zekere Cliff Bundy, die het afgelopen jaar 212.776 tweets de wereld inslingerde. Als we ervan uitgaan dat hij gemiddeld zo'n 7 à 8 uur per dag slaapt, betekent dat ruim 20 berichten per uur. Hoewel daar veel 'retweets' bijzitten, dat wil zeggen: berichten van anderen die hij kopieert, betekent dit dat hij iedere dag toch wel enkele duizenden woorden zit te tikken. Menig veelschrijver zou er jaloers op worden.

Het mooie nieuws voor de wetenschap is: al die woorden zijn openbaar op het internet. Cliff Bundy maakt samen met de andere leden van Mircks top-40 iedere dag een taalcorpus toegankelijk waar je twee jaar geleden alleen nog van kon dromen.

Zelfs oppervlakkige inspectie van het corpus levert al een aantal opvallende resultaten op. Hier zijn een paar (niet-geretweete) berichten van gisteren:

Heb echt geen slaap.
Ahaha eentje doet 't slim heee.
Manne roddelen op bbm :P
Je ging hihi'en he?
Jij zou blij zijn als je haar kon dieken.
You got served mi boy.
Riva je weet niet ze heeft een lichaam hooor.
Ga dr pas followen als ze een ava met dr face zet.
Of zij followde me als eerst, weet nie meer

Een heleboel woorden zijn voor een ouwe lul als ik ben inderdaad volkomen nieuw, al is de zeer beperkte contekst van Bundy's livestream wel voldoende om te zien dat bijna al die woorden iets met seks te maken hebben. Er is elders enige discussie over het werkwoord hihi'en dat kennelijk voor Bundy en de zijnen ook net nieuw is, en dat lijkt me een van de fascinerende mogelijkheden van dit soort Twitter-netwerken: je kunt de synoniemen voor neuken zien ontstaan, zich zien verspreiden of zien uitsterven vanuit je luie bureaustoel. (Het andere onderwerp van gesprek is Twitter zelf, en dat is veel gemakkelijker te followen, pardon, volgen. Een 'ava met dr face', dat betekent vast dat het meisje in kwestie eerst een foto op haar profiel moet plaatsen waarop haar gezicht te zien is.

Nog een fascinerend onderwerp van onderzoek: hoe precies Bundy is met zijn interpunctie. Bijna iedere zin wordt afgesloten met een punt, ook al zijn er zelden of nooit tweets met meer dan één punt. Die punt sluit bovendien altijd precies aan op de laatste letter van de zin. Zoals hij ook de moeite neemt om een apostrof te plaatsen in hihi'en. Het zijn toch allemaal extra handelingen als je zoveel tweets per uur maakt. (Iemand zou natuurlijk eerst moeten uitzoeken of de app UberSocial for Blackberry die Bundy gebruikt automatisch punten invoegt, maar dat lijkt me eigenlijk sterk: als ze niet nodig zijn omdat er een smiley staat, ontbreken ze ook.)

Tegelijkertijd vind je allerlei interessante spreektaalvormen, leenwoorden en afwijkende spellingen in volkomen huiselijke mededelingen:

als ik daar ga ik buy een euroshopper cola fles van appie en neem een grote beker mee vn huis

Als ik het goed begrepen heb, mag je van Twitter het materiaal niet zonder meer opslaan of gebruiken voor onderzoek, dus daar valt nog wel wat werk te doen. Nogmaals, nog maar twee jaar geleden, toen de wedstrijd van Jeroen Mirck gewonnen werd door 'Twittergoeroes', moesten collega-taalkundigen halsbrekende toeren uithalen om dit soort constructies op het spoor te komen. Nu stromen ze, als je Mircks hele top-40 followt, met een snelheid van honderden per minuut je computer binnen. Een nieuw fenomeen ontstaat: de massaschrijver. Cliff Bundy is er het eerste voorbeeld van. Dat moet iets gaan veranderen aan het onderzoek naar taal.

Marc van Oostendorp

Col: I wish for a puppy.

2012-01-15T05:30:00.000+01:00

"Waarom zouden lezers vanregionale kranten en De Telegraaf, kijkers van IkHou van Holland, The Voice of Holland, Boer Zoekt Vrouw en FlikkenMaastricht zich bewegen in een omgeving met steeds meerEngels?" Het is een interessante vraag die de journaliste MarciaLuyten stelt in de opiniebijlage van NRC Handelsblad van gisteren (pagina 1, pagina 2). Helaas geeft ze geen antwoord op die vraag.

Wat voor voorbeelden heeft ze van dat Engels? Het gaat vooral om reclame. Esprit heeft borden met de tekst Iwish for a puppy, maar er is alleen een oppervlakkig beginvan een analyse: de samenleving wordt commerciëler, en de taal vande commercie is het Engels. Volgens Luyten leidt het gebruik van hetEngels in onze samenleving tot 'vervreemding'. Om die reden doet zeeen oproep tot radicale 'taalpolitiek'. Als we maar "zoudendurven", dan "zouden we bevorderen dat het Nederlands met nadruken liefde zou worden gebruikt; door winkeliers die uitverkoophouden [in plaats van sales] en door een premier die zegt dateen minister zijn eigen afweging kan maken" in plaats vanzijn mind opmaken.

Het is moeilijk te gelovendat iemand zoiets serieus naar voren brengt. De maatregelen die nodigzouden zijn om te bepalen hoe bedrijven of individuele politici zichal dan niet uitdrukken, zouden draconisch zijn en zich moeilijkverdragen met een democratische samenleving. Luyten gaat dan ookverder niet in op de precieze implementatie van haar voorstel.

Ondertussen is haaroorspronkelijke vraag daarmee nog steeds niet beantwoord. Hoe komthet dat zoveel bedrijven en enkele politici zich in het Engelsuitdrukken? Waarom pikken de mensen dat? En waarom zijn mensen mindertolerant tegenover het Arabisch en het Turks?

Er is weinig reden om tedenken dat 'de commercie' het Engels met geweld aan ons opdringt. Decommercie heeft weinig belang bij het Engels of enige andere taal.Wanneer er enorm gemor zou ontstaan, zou 'de commercie' zich heus welaanpassen.

Het valt op dat veel van deslogans die Luyten meldt zo oppervlakkig zijn. Een zin als Iwish for a puppy bevat niet veel cruciale informatie dienodig is bij het kopen van een truitje. Het is denk ik ook niet voorniets dat de tv-programma's en de kranten die Luytennoemt allemaal in het Nederlands zijn (afgezien ineen enkel geval van de titel). Er worden in Nederland geenEngelstalige tv-programma's gemaakt.

Het Engels heeft in onzesamenleving niet veel meer dan een decoratieve functie. Het maakt datje product er leuk en hip uitziet, maar wat het betekent, doet erniet toe. Dat is ook meteen een groot verschil met de talen diePVV-stemmers (volgens Luyten) wel verafschuwen, zoals het Arabisch enTurks, die een veel duidelijker rol spelen in het dagelijks leven van veel mensen.

Tegen het Engels op dereclameborden verzetten de mensen zich niet om dezelfde reden waaromze zich niet verzetten tegen het feit dat de modellen op dereclameposters irreëel mooi zijn: het heeft met hun dagelijks levenweinig te maken en het raakt ze daardoor niet. De kijkers van TheVoice of Holland delen de zorgen van Marcia Luyten niet en datlijkt me terecht. Voor een "gedurfde" taalpolitiek zoals zij voorstaat,is geen reden.

Marc van Oostendorp

Vac: Promovendus Nederlandse fonologie Meertens Instituut

2012-01-14T17:34:00.000+01:00

The Meertens Instituut is a research institute of the Royal Netherlands Academy of Arts and Sciences, focusing on research and documentation of Dutch language and culture.The Department of Variation Linguistics at the Meertens Institute offers a PhD position in phonolog, as part of the programme "The Life Cycle of Liquids”, an internal research project at the Meertens Instituut.

This programme studies different aspects of ongoing and past changes in the behaviour of the Dutch liquids /l/ and /r/, and does so in a perspective which combines phonological theory, sociolinguistics and phonetics or experimental linguistics. The PhD project will concentrate on the question what is the phonetic substance that phonological primes (features, elements) refer to, e.g. whether it is articulatory or acoustic in nature, or rather 'substance-free'; whether it is exemplar-based or more abstract, etc. The PhD will collect experimental data from Dutch speakers in different regions and will try to assess them within the framework of modern phonological theory and sociolinguistics.

The PhD project includes writing a dissertation within a maximum position duration of 3.5 years. It also involves research training, such as graduate courses offered by the Dutch National Graduate School in Linguistics (LOT).

Requirements
Applicants should have:

A Master’s degree (or equivalent) in linguistics, phonetics, sociolinguistics or a related field
Demonstrable knowledge in at least one of the following areas: prosody, phonetics, phonology, sociolinguistics, experimental linguistics; knowledge in more than one of these areas is highly desirable; interest in all of them is essential.
Excellent command of English, both spoken and written
High proficiency in Dutch, or willingness to acquire this very fast
The ability to quickly learn the use of experimental methods (e.g. involving ultrasound) and new methods of data analysis
The willingness to work in a closely collaborating team
The ambition to pursue an academic career in an internationally oriented scientific community

Work conditions

We offer a full-time PhD-position (38 hours/week) for 3,5 years (preferred starting date: April 2012). The starting salary will be € 2042,- gross per month in the first year up to € 2612,- gross per month in the last year. Favorable conditions of employment include holiday allowance and flexible working hours. Also, there will be opportunities to visit national and international conferences and workshops, summer schools etc.

How to apply
Applications should include:

CV (including contact and personal details)
a letter of motivation
academic transcript
a sample of written work (e.g. a copy of the MA thesis, a term paper, or a published article)
contact details of two referees (names, affiliations, phone numbers, and e-mail addresses)
two reference letters (optional)

Job interviews, live or Skype, are expected to take place in the first week of March.

Additional information

Prof. Dr. Marc van Oostendorp
marc.van.oostendorp@meertens.knaw.nl+31-20-4628528

Prof. Dr. Frans Hinskens frans.hinskens@meertens.knaw.nl+31-20-4628510

Please send in your application before 12 February 2012 to Marcia Lucassen (marcia.lucassen@meertens.knaw.nl) .

Col: Mopperen is een Anglicisme!

2012-01-14T05:30:00.000+01:00

Soms, als ik verkouden ben en mijn favoriete thee op is, denk ik er weleens over om anglicismen te gaan bestrijden. Dat lijkt me zo'n fijne levensstijl: iedereen is het bij voorbaat met je eens (ik heb althans nog nooit gehoord van iemand die een fervent voorstander was van het anglicisme) en bovendien heb je ook geen argumenten meer nodig. Als je zegt 'dit of dat is een anglicisme', dan hoef je niet eens uit te leggen wat het verband is met het Engels. De constructie is voor altijd afgekeurd.

Hier is een tamelijk willekeurig voorbeeld, van gisteren, van Twitter. De publiciste Karin Spaink meldt:

Waarom zegt tegenwoordig bijna iedereen 'risicovol' ipv 'riskant'? Ook 'humorvol' kom ik steeds vaker tegen in de krant #taalpolitie

Dit rijmpje bevat een interessante observatie, zij het een met het soort onderbouwing dat gebruikelijk lijkt bij dit soort taalkritiek: ik "kom het steeds vaker tegen in de krant" en dus "zegt bijna iedereen het". Hoe dan ook, kwamen er twee reacties op Spainks tweet:

1. Ja, een onuitroeibaar Anglicisme. Het lijkt overigens heel erg op de newspeak uit '1984'. Maar dat verbaast je misschien niet.
2. is lekker positief, want vol, en dus minder eng?

De eerste reactie vond Spaink waarschijnlijk overtuigend, want ze nam hem over in haar eigen antwoord op de tweede (let op de hoofdletter, zo schrijven wij anglicismenhaters dat woord kennelijk):

Ik denk eerdar dat overal '-vol' achter plakken een Anglicisme is.

Voilà, einde betoog. Zelfs dat positiviteit en invloed van het Engels misschien wel samen kunnen gaan wordt impliciet van tafel geveegd. Iedereen tevreden, ja humorvol en risicovol zijn inderdaad te wijten aan een vreselijke invloed van het Engels.

De vraag is alleen, als deze woorden zulke nare anglicismen zijn, waar komen ze dan precies vandaan? Vooral humorful is ook in het Engels niet heel erg frequent. Toen ik haar hiernaar vroeg, twitterde Spaink:

Denk 'harmful', 'fearful' etc. Extra dom is dat 't Anglicisme is gebaseerd op een fout: -ful, niet -full.

Het punt is echter (ik ga even voorbij aan de 'fout' dat ful en full aan elkaar gelijk worden gesteld, je kunt niet aan de gang blijven) dat ook het Nederlands een aantal woorden kent op -vol (zinvol, liefdevol, waardevol). In het verleden werd het procédé trouwens vaak aan het Duits toegeschreven. Toen was het dus een 'Germanisme'. Over de ongerijmdheid daarvan schreef Van Haeringen al in 1956: waarom zou die afleidingen met -vol niet net zo goed Nederlands als Duits kunnen zijn? Nu mensen dat arme achtervoegsel ook al beginnen te beschuldigen van anglicisme, kunnen we daaraan toevoegen: waarom zou dat achtervoegsel wel in het oosten en in het westen inheems zijn, maar bij ons met alle geweld vermeden moeten worden?

Het uiteindelijke argument was natuurlijk esthetisch. Dat gebeurt altijd in dit soort discussies, is mijn ervaring. Zodra de gesprekspartner niet meer weet valt hij terug op 'mooi' en 'lelijk'; het ultieme autoriteitsargument, want wie zou er durven beweren dat hij voor lelijkheid was, of zelfs dat het helemaal niet zo duidelijk is wat er 'mooi' of 'lelijk' is aan een bepaald alternatief. Dit twitterde Spaink:

NL heeft (buiten -ig en -lijk) ook het prachtige -rijk. Kansrijk, fantasierijk. Dat ruilen we nu in voor -vol.

Ik probeer het toch maar een keer. Wat is er mooi aan -rijk, wat is er lelijk aan -vol? Aan de betekenis kan het niet liggen. Het gaat in beide gevallen om afgesleten metaforen: fantasierijk is als een dis die rijk beladen is met fantasie, fantasievol is als een hoorn des overvloeds vol fantasie. Over smaak valt niet te twisten, maar ik zie niet in waarom het ene mooier is dan het andere.

Het enige dat ik kan bedenken is: vol is lelijk omdat het een 'anglicisme' is. Of een 'germanisme'. Of allebei tegelijkertijd.

Als alles wat je tegenstaat ongestraft tot anglicisme mag worden bestempeld, verklaar ik hierbij het mopperen tot anglicisme. Ik kruip weer onder de wol.

Col: Stiekem Rotterdams praten

2012-01-13T05:30:00.000+01:00

Uit piëteit met de betrokkene heb ik er zeven jaar over gezwegen, maar het moet nu maar eens naar buiten. In die tijd was Medy van der Laan namens D66 staatssecretaris bij het ministerie van OCW. Op een zekere dag kwamen haar kinderen van school en Van der Laan schrok: wat spraken die kinderen plat! En zij was immers staatssecretaris bij onderwijs en cultuur en bovendien ook nog verantwoordelijk voor de media. Als er nu toch iemand was die de taalverloedering een halt kon toeroepen, dan was zij het toch wel?

Gelukkig had het ministerie verstandige ambtenaren. Ik vermoed althans dat de reden waarom ik met nog twee andere taalkundigen werd uitgenodigd bij de staatssecretaris eigenlijk was dat we haar die ambitie uit het hoofd moesten praten. Dat de taal verandert kun je prettig vinden of juist heel erg vervelend — het is nog nooit iemand gelukt om er wat aan te doen. (In Frankrijk probeert men het bijvoorbeeld al eeuwenlang. Mensen die voor strengere regels zijn, beginnen altijd over Frankrijk met zijn Académie, maar er is geen enkele aanwijzing dat het Frans minder snel verandert dan andere talen, wat voor kleine individuele voorbeelden men ook mag geven. Dat zij ordinateur zeggen in plaats van computer maakt hun taal statistisch nog niet zuiverder en heeft ook niet per se iets met hun regels te maken.)

Het probleem is in een notendop: je kunt strenge straffen op school invoeren, je kunt de werknemers in de media verplichten allemaal op spraakles te gaan, maar je kunt niets doen aan de manier waarop mensen op straat en thuis met elkaar praten. En daar gebeurt waarschijnlijk vrijwel alle taalverandering. Anders dan veel mensen denken hebben de media en de school maar heel weinig invloed op de manier waarop we in het dagelijks leven met elkaar praten, zo blijkt uit allerlei onderzoek. Het enige dat je op die manier zou bereiken, is dat het verschil tussen de taal op school en in de media en de taal in de rest van de samenleving steeds groter wordt.

Dat alles probeerden we aan mevrouw Van der Laan uit te leggen, maar op zeker moment sprak zij: "Ja, maar ik wil nu eenmaal dat mijn kinderen netjes praten."

Dat had ze nu beter niet kunnen doen. Dat netjes sprak ze namelijk op zijn Rotterdams uit, niet met een duidelijk van elkaar onderscheiden t en j zoals men elders doet, maar met die twee klanken samengesmolten. Het is niet makkelijk in woorden uit te leggen, maar gelukkig hebben we YouTube: hier doet Jules Deelder het, als hij 'dat je' zegt en iets later, op ongeveer 1:00 het woord beetje, en dan ook nog iedere keer als hij weet je wel zegt, wat hij heel veel doet.)
Het is kennelijk niet makkelijk te horen, en de meeste Rotterdammers zijn het er zich niet van bewust dat ze het doen. Het is in mijn ervaring dan ook dé test om een Rotterdammer die 'netjes' probeert te praten te ontmaskeren, en dat deed ik dus — misschien een beetje gemeen — bij Van der Laan.

Dat is ook zo knap van Anne Vegter, de schrijfster die gisteren de Awater-prijs kreeg voor haar bundel Eiland berg gletsjer. Volgens de biografische informatie die werd vrijgegeven woont zij pas sinds 1992 in Rotterdam, wat wil zeggen dat zij er als dertiger naartoe gegaan is, een leeftijd waarop mensen niet meer ingrijpend aan hun taal veranderen. In een 'radioboek' (hier te beluisteren) vertelde ze enkele jaren geleden een Rotterdams verhaal, en daarin gebruikt ze precies de Rotterdamse tj klank, zoals ze trouwens in het algemeen Rotterdams klinkt.

Wat Van der Laan dus niet heeft kunnen afleren, wist Vegter wel op te pikken. Dat is het verschil tussen de bestuurder met taalkundige smetvrees en de schrijfster die niet bang is om eens een ander register aan te boren — tussen taalcorrectheid en werkelijk taalgevoel.

Col: Gewoon normaal

2012-01-12T05:30:00.000+01:00

Ik werk zelf op het Meertens Instituut, dus ik ga geen reclame maken voor het (heel leuke, heel informatieve, heel fraai uitgegeven) boekje Eigen en vreemd. Meertaligheid in Nederland dat mijn collega Leonie Cornips schreef en het instituut deze maand aan zijn relaties stuurt. Maar ik kan wel iets zeggen over de eraan gekoppelde website, waarop een filmpje staat dat gemaakt is door de kunstenaar Nynke Deinema: www.meertaligheidinnederland.nl.

Uit dat filmpje blijkt iets dat Leonie voor zover ik kan zien niet behandelt in haar boekje: het gebruik van het woord gewoon als mensen het hebben over taalgebruik.

In de eerste minuut zie je drie mensen die het woord allen een keer uitspreken in een interview. Eerst is er een oudere Brabantse dame, vermoedelijk in een bejaardentehuis, die zegt (ik ga geen poging doen het dialect te schrijven):

"dan heb je net het gewone, normale Nederlands onder de knieën. Dan schaam je je straks ook dadelijk daar weer voor en dan moet je kennelijk praten als de koningin?"

Vervolgens komt een Friese vrouw in beeld die zegt:

"De meeste Friestaligen vinden het toch gewoon loffelijk om in hun eigen taal boodschappen te doen"

(Naar mijn gevoel schakelt de vrouw halverwege de zin, van het woord taal naar het woord boodschappen over van het Nederlands op het Fries, als een illustratie van wat ze bedoelt. Het laatste woord spreekt ze uit als boadskappe.) En tot slot komt er een Randstedelijke twintiger in beeld die met een duidelijke stadstongval zegt:

"Eigenlijk vind ik dat iedereen gewoon ABN moet spreken"

De synoniemen gewoon en normaal liggen Nederlanders in de mond bestorven, net als gewoon normaal (de volgorde normaal gewoon is geloof ik veel minder, eh, gewoon.) Denk maar aan het doe eens normaal, man!-incident in de Tweede Kamer.

Ik geloof dat je de manier waarop we omgaan met onze taal ook uit dat oogpunt moeten begrijpen. Twee van de drie sprekers bestempelen ABN als 'gewoon', terwijl ze beiden niet heel sterk aan de norm voldoen en daar zelfs, in ieder geval in het eerste geval, geen waarneembare poging toe ondernemen.

Het is dus niet zozeer de taal van de elite die er in de beleving van de sprekers toe doet, zoals sociolinguïsten vroeger wel dachten en zoals vroeger misschien ook wel het geval was. De Brabantse dame sluit de koningin zelfs expliciet uit van de sprekers van het 'gewone, normale Nederlands'. Het is een norm die gevoeld wordt als neutraal, als een democratisch eigendom van de mensen die in ons land wonen — ook van de bejaarde mevrouw die in de oren van de buitenwereld Brabants praat.

Het is een beetje als een kostuum met een stropdas. In zekere zin is dat alles een teken van machtsrelaties en onderdrukking, maar de doorsnee man of vrouw op kantoor ervaart het eerder als 'gewoon'. Je kunt wel zeggen dat dit alleen komt doordat die persoon verblind is voor de harde machtsconstructies achter die zogenaamde gewoonheid, maar tegelijk is die gewoonheid ook een feit, en ik denk een heel belangrijk en in de taalkunde ten onrechte genegeerd feit.

Daar staat interessant genoeg een ander soort 'gewoon' tegenover: dat van de Friese mevrouw die het 'gewoon makkelijk' vindt om boodschappen in haar eigen taal te kunnen doen. Dat is het 'gewoon' van het comfort, van het trainingspak waarin je op zaterdag ook best boodschappen kunt doen in plaats van het 'gewoon' van het pak dat je aan moet naar je werk. Het is precies die spanning tussen verschillende vormen van gewoonheid die veroorzaakt dat mensen meertalig zijn: soms is het gewoon om 'boodschappen' te zeggen, en soms zeg je makkelijker 'boadskappe'.

Marc van Oostendorp

Meer informatie over het boekje Vreemd en eigen is te vinden in de nieuwsbrief van het Meertens Instituut.

Update 23 januari 2012: Rik Schutz schrijft: 'Die Friese mevrouw die sprak volgens mij gewoon normaal Frysk in dat Meertensfilmpje. In elk geval zei ze ‘noflik’ (prettig/aangenaam) en niet loffelijk.'

Age: Themamiddag over alba amicorum in UB Leiden

2012-01-11T21:17:00.004+01:00

Universitaire Bibliotheken Leiden nodigt u uit voor de themamiddag:

Vrienden vereend. Over alba amicorum in de UB Leiden

Datum: donderdag 9 februari 2012, om 15.00 uur
Plaats: Grote Vergaderzaal, UB Leiden, Witte Singel 27, Leiden.

Het vriendenboek ontstond in de zestiende eeuw in universitaire kringen. Hoogleraren en studenten legden een album aan waarin bevriende collega’s en medestudenten desgevraagd een geleerde bijdrage als aandenken noteerden. Adellijke vrienden plaatsten ook wel geschilderde wapens, kunstzinnige vrienden soms fraaie tekeningen. Alba zijn vooral vervaardigd in twee bloeiperioden: ca. 1570-1620 en 1750-1800. De Leidse universiteit blijkt voor de verbreiding van het fenomeen binnen Nederland van groot belang te zijn geweest.

Alba vormen tevens een rijke bron voor cultuurhistorisch onderzoek. Ze informeren ons over sociale netwerken, literaire modes, ideeën over vriendschap en nog veel meer. Daarom probeert de UB Leiden haar verzameling (thans ruim honderd alba) nog steeds aan te vullen. Deze verzameling staat centraal in de bijdragen van vier sprekers:

• Kees Thomassen en Chris Heesakkers — al vele jaren actief op dit terrein en o.m. samenstellers van de database Alba amicorum in de Nederlanden — bespreken ieder een selectie van alba uit een van de bloeiperioden.
• Kees Smit, kenner van de Utrechtse advocaat en historicus Arnoldus Buchelius (1565-1641) presenteert diens Leidse album, dat nu ook online beschikbaar is.
• André Bouwman, conservator Westerse handschriften, gaat na hoe de Leidse albaverzameling in de loop der jaren is opgebouwd en introduceert een kleine tentoonstelling met 25 alba in de Leeszaal Bijzonder Collecties.

Wilt u de themamiddag bijwonen? U kunt zich vóór 2 februari 2012 aanmelden, via email of telefonisch via het secretariaat (tel: 071-527 2832), onder vermelding van “Vrienden vereend”.

Programma ‘Vrienden vereend’ op donderdag 9 februari:
15.00-15.15 Opening en inleiding
15.15-15.45 Lezing Chris Heesakkers (alba 1570-1620)
15.45-16.15 Lezing Kees Thomassen (alba 1750-1800)
16.15-16.40 Lezing Kees Smit (album Buchelius)
16.40-17.00 Lezing André Bouwman (albaverzameling UB Leiden)
17.00-18.00 Borrel + tentoonstelling van alba in de Leeszaal Bijzondere Collecties
18.00 Sluiting

Drs. Marieke van Delft
Conservator Oude Drukken/Curator of Early Printed Editions
Editor Bibliopolis / Account manager STCN
Afdeling Collecties/Department of Collections

E marieke.vandelft@kb.nl
T 00-31-(0)703140329

Age: Roelof van Gelder geeft colloquium Gouden Eeuw

2012-01-11T19:08:00.002+01:00

Het eerstvolgende colloquium van het Amsterdams Centrum voor de Studie van de Gouden Eeuw vindt plaats op 2 februari a.s.

Spreker: Roelof van Gelder
Onderwerp: Naar het aards paradijs: het leven van Jacob Roggeveen (1659-1729), ontdekker van Paaseiland
Datum en tijd: 2 februari, 15.30 - 17 uur
Locatie: Bushuis/ Oost Indisch Huis, Kloveniersburgwal 48, Amsterdam

De Middelburger Jacob Roggeveen is beroemd geworden door zijn ontdekking van Paaseiland in 1721. Dit gebeurde tijdens een expeditie van drie schepen waarover hij het commando voerde en die tot doel had het Onbekende Zuidland (Terra Australis Incognita) te ontdekken. Volgens geografen lag dit immense continent in het zuidelijke deel van de Stille Oceaan, een gebied waar nog geen Europeaan zich had gewaagd. Roggeveens reis mislukte, maar het blijft een intrigerende onderneming in een periode dat Nederlandse ontdekkingsreizen al lang niet meer voorkwamen.

Roggeveen was geen zeeman, maar een notaris en een gepromoveerde jurist, tijdelijk aanhanger van Spinoza en decennialang verwikkeld in een hardnekkige controverse met de gereformeerde kerk. Dit leidde in 1719 tot zijn verbanning uit Middelburg. Hij behoorde tot de zogeheten hattemisten, een beweging binnen die kerk die de erfzonde ontkende, en meende dat God de actieve en alles bestierende kracht in een mensenleven was. De mens was passief, of zoals het toen heette ‘lijdelijk’.

De centrale vraag is waarom Roggeveen, redelijk gefortuneerd, op 62-jarige leeftijd nog begon aan zijn miraculeuze reis. Het antwoord moet gezocht worden in een Europese fascinatie met de Zuidzee, in de economische omstandigheden in Europa tussen 1700 en 1720 en in de psychologische en ideële drijfveren van Roggeveen zelf.

Roelof van Gelder studeerde geschiedenis aan de UvA en promoveerde daar in 1997 op Het Oost-Indisch avontuur. Duitsers in dienst van de VOC. Hij publiceerde vele artikelen over Nederlandse cultuurgeschiedenis en over het leven bij de VOC. Sedert 1978 schrijft hij als medewerker en redacteur voor NRC Handelsblad. Andere boeken: Amsterdam 1275-1795. De ontwikkeling van een handelsmetropool (met R. Kistemaker, 1983). Sporen van de Compagnie (met L.J. Wagenaar, Amsterdam 1988). In dienst van de Compagnie (met V. Roeper, 2002), Naporra’s omweg. Het leven van een VOC-matroos (2003) en Zeepost. Nooit bezorgde brieven uit de 17de en 18de eeuw (2008). In 2012 zal zijn biografie van Jacob Roggeveen verschijnen.

Het wetenschappelijk deel van de bijeenkomst duurt tot ongeveer 17.00 uur en wordt gevolgd door een borrel.
U bent van harte welkom.

Tanja Holzhey
Amsterdams Centrum voor de Studie van de Gouden Eeuw
Universiteit van Amsterdam
Spuistraat 134, kamer 4.46
1012 VB Amsterdam
tel.: +31 20 525 4730
e-mail: goudeneeuw-fgw@uva.nl
website: http://www.goudeneeuw.uva.nl

Age: Colloquium over Maurice Maeterlinck in Gent

2012-01-11T11:06:00.001+01:00

U wordt uitgenodigd op het colloquium: Maurice Maeterlinck en de natuur / Maurice Maeterlinck face à la nature, dat op 4 februari 2012 georganiseerd wordt door de Koninklijke Academie voor Nederlandse Taal- en Letterkunde en de Vakgroep Letterkunde, afdeling Frans van de Universiteit Gent naar aanleiding van de 100ste verjaardag van de toekenning van de Nobelprijs voor Literatuur aan Maurice Maeterlinck.

Dit colloquium omvat twee delen:

1. een internationale studiedag waarin zes sprekers een of meer werken van de auteur zullen belichten in het kader van het thema ‘natuur’. Naast vier Belgische specialisten (C. Angelet, C. Berg, N. Verschoore, M. Quaghebeur) komen ook twee buitenlandse academici aan het woord: R. Grutman (Ottawa, Canada) en J. Kaempfer (Lausanne, Zwitserland). Het colloquium verloopt dan ook in twee talen: Nederlands en Frans. Tussen de lezingen draagt Stefaan van den Bremt (KANTL) voor uit zijn vertaling van Maeterlincks Serres chaudes.

2. een avondprogramma waarin de twee organisatoren Anne Marie Musschoot (UGent en KANTL) en Pierre Schoentjes (UGent) in dialoog gaan met twee schrijvers: de bekende Franse auteur Philippe Claudel en de succesrijke Vlaamse schrijver Erwin Mortier. Deze confrontatie is bedoeld als verdieping van de inzichten van het dagprogramma en moet vooral ook laten zien hoe het symbolistische gedachtegoed van Maeterlinck nog steeds een grote aantrekkingskracht uitoefent op schrijvers van vandaag.

Het programma van het colloquium vindt u als bijlage bij deze mail.

Het colloquium heeft plaats in het Academiegebouw, Koningstraat 18, 9000 Gent
Aanvangsuur studiedag: 9.30u.
Aanvangsuur avondprogramma: 20 u.

Inschrijven is gratis. Aanmelden is wel noodzakelijk: secretariaat@kantl.be of tel. +32 (0)9 265.93.40

Op vrijdagavond 3 februari 2012 biedt de Koninklijke Academie voor Nederlandse Taal- en Letterkunde, in samenwerking met de Stad Gent en het Spectra Ensemble, een concert aan in de Pacificatiezaal van het Gentse Stadhuis:

Douze chansons

12 componisten uit binnen- en buitenland componeerden op vraag van Spectra muziek bij een gedicht uit de bundel "Douze Chansons" van Maurice Maeterlink. Spectra brengt voor u het resultaat van dit internationale project, Sara Debosschere draagt de gedichten voor in Nederlandse vertaling.

Meer informatie over deze compositieopdracht vindt u in bijlage bij deze mail.

Locatie: Pacificatiezaal, Stadhuis, Botermarkt 1, 9000 Gent.
Aanvangsuur: 20u., deuren om 19.30u.
Het concert wordt u aangeboden. Reserveren is noodzakelijk: info@spectraensemble.com of tel + (0)9 296.84.79

--
Koninklijke Academie voor Nederlandse Taal- & Letterkunde
Koningstraat 18, B-9ooo Gent
T: +32 (0)9 265 93 40
F: +32 (0)9 265 93 49
www.kantl.be

Col: De Holman-shuffle

2012-01-11T05:30:00.000+01:00

Theodor Holman

S - "Ja, het is zo, het origineel is geschreven in de dactylische hexameter..."
H - "Dactische hexameter".

Ik weet niet goed hoe ik het bovenstaande goed moet opschrijven. Zoals het er nu staat, lijkt het net alsof H zijn woorden uitspreekt nadat S ze heeft gezegd, maar zo is het niet. Het gaat eerder lettergreep voor lettergreep:

S - "dacty"
H -"dac"
S - "li"
H - "ti"
S - "sche"
H - "sche"

Enzovoort. En ook dat klopt weer niet. Het is meer zo dat H ongeveer en lettergreep achterloopt op S, hij zegt iedere lettergreep terwijl S de volgende al aan het uitspreken is.

Ik luister naar het programma Oba Live, om precies te zijn naar de aflevering van vorige week vrijdag 6 januari 2012. H is de interviewer Theodor Holman, S is zijn gast Piet Schrijvers — vertaler van werk van onder meer Lucretius, dat in het ritme geschreven is dat dactylische hexameter heet. Ik luister vaak naar het programma, dat iedere werkdag wordt uitgezonden en meestal door Holman gepresenteerd wordt. En het valt me vaker op dat Holman deze shuffle vaker uitvoert; in dit geval begint hij in minuut 53 van de uitzending. Een halve minuut later (53:31) zeggen Schrijvers en Holman in fuga 'zesvoeter' en nog een paar seconden (53:45) later '(daar heb ik een zesvoetige) jambe van gemaakt'.

Andere mensen doen het ook wel, maar ik ken niemand die deze shuffle zo veelvuldig gebruikt als Theodor Holman in Oba Live.

Het gebeurt het vaakst bij moeilijke woorden. Waar het nog het meest op lijkt: de situatie waarin iemand hapert omdat hij even niet op een moeilijk woord kan komen en de ander hem dan aanvult:

S - "Ja, het origineel is geschreven in de ... eh... "
H - "...dactylische hexameter!"

Behalve dat Schrijvers in dit geval best op het moeilijke woord kan komen en gewoon doorpraat. Het klinkt daardoor net alsof de spreker vooral wil laten horen aan de meester dat hij dat moeilijke woord ook kent.

Of die interpretatie juist is, is niet eens zo belangrijk. Dat het die betekenis kan hebben, komt natuurlijk alleen door de gelaagdheid van de taal. Er gebeurt eigenlijk nie veel meer dan dat iemand dezelfde woorden zegt als iemand anders, maar een fractie van een seconde later. De luisteraar geeft daar razendsnel een interpretatie aan: deze H zegt de woorden die S had willen zeggen; dat geldt normaal gesproken als behulpzaamheid, maar omdat het te laat komt, is het zinloze hulp. Wat kan het dan zijn? Onwillekeurig ga je gedwongen daarover nadenken.

Zo bezien is de Holman-shuffle een minstens even ingewikkeld stijlmiddel als de dactylische hexameter.

Dactische hexameter

Marc van Oostendorp

Nws: Koninklijke Bibliotheek verwerft twee zeldzame 17e-eeuwse liedboekjes

2012-01-10T22:08:00.002+01:00

In één week kon de Koninklijke Bibliotheek (KB) twee uiterst zeldzame zeventiende-eeuwse geestelijke liedboekjes aanschaffen. Ze vormen een welkome aanvulling op de ruim 3.500 liedboeken die de KB al bezit. Bovendien zijn ze ook voor gespecialiseerde onderzoekers nieuw en verrassend, aldus Louis Grijp, hoofd van het Documentatie- en Onderzoekscentrum van het Nederlandse lied bij het Meertens Instituut.

De Wel-klingende Luyte (1647)

De Wel-klingende Luyte is een dik boek van meer dan 900 pagina’s met zo’n 300 geestelijke liederen. Het werd gedrukt door Willem Symonsz Bogaert in Wormerveer. Marieke van Delft, conservator Oude Drukken KB: ‘We wisten dat dit boek bestond uit een fondslijst in een ander boek van Bogaert. Maar het boek zelf was volslagen onbekend’. Het boekje is in ieder geval goed bewaard gebleven. Bijna vijftig jaar na het verschijnen van de Wel-klingende Luyte schreef Trijntje Sijmonsdochter haar naam erin. Zou Trijntje hier zelf uit gezongen hebben?
Louis Grijp: ‘Bijzonder aan dit boek is de indeling van de liederen naar functie: morgen- en avondliederen, tafelliederen, kerst-, hemelvaart- en pinksterliederen.’ Ook heel bijzonder noemt hij de keuze van liederen uit verschillende godsdienstige richtingen. Dat was voor Noord-Holland een uitzondering.

’t Maes-Sluysche Lust-hofje (1684)

Het oblong boekje ’t Maes-Sluysche Lust-hofje is samengesteld door de verder niet bekende C.D. de Roy en werd gedrukt in Delft. Het past in de traditie van lokale liedboekjes, met de naam van een stad of dorp in de titel en opgedragen aan de plaatselijke jeugd, die er dan uit kon zingen tijdens uitjes. Maassluis was een van de eerste kleine stadjes die lokale liedboekjes kreeg. Louis Grijp: ‘Dit hangt ongetwijfeld samen met de sterke groei van de stad in het midden van de zeventiende eeuw. ’t Maes-Sluysche Lust-hofje is doordesemd van gereformeerde godsvrucht en bevat veel toespelingen op de visserij. Hoe belangrijk de gereformeerde zang voor Maassluise vissers was, blijkt ook uit het psalmenoproer (1775-76), waarover Maarten ’t Hart zo’n mooi boek schreef’.

Kennismaken met de liedboekjes?

Vanaf woensdag 11 januari tot en met zaterdag 10 maart 2012 liggen beide boekjes in de Verdieping van Nederland, de gezamenlijke tentoonstellingsruimte van de KB en het Nationaal Archief. Na afloop van de tentoonstelling zullen de liedboekjes gedigitaliseerd worden in het project dat de KB uitvoert in samenwerking met ProQuest.

KB, nationale bibliotheek van Nederland

De KB (Koninklijke Bibliotheek) is de nationale bibliotheek van Nederland en heeft als missie om mensen en informatie samen te brengen. De komende jaren wil de KB alle Nederlandse boeken, kranten en tijdschriften vanaf 1470 digitaliseren.

Age: Van Lier Lezing, vrijdag 10 februari 2012 te Leiden

2012-01-10T15:43:00.001+01:00

De Werkgroep Caraïbische Letteren nodigt u uit voor het bijwonen van de
tweejaarlijkse Van Lier Lezing. Deze zal plaatsvinden op vrijdag 10 februari 2012. Locatie: zaal 011 van de Faculteit Geesteswetenschappen,
Lipsiusgebouw, Cleveringaplaats 1 te Leiden.

Programma
19.30 uur Welkomstwoord door de voorzitter van de werkgroep, Peter Meel
19.40 uur Van Lier Lezing, getiteld ‘Politieke cultuur en leiderschap
in Suriname’, uitgesproken door Hugo Fernandes Mendes, jurist en directeur
Stedelijke Bestuursadvisering van de Gemeente Amsterdam

20.30 uur Reactie door referent Hans Ramsoedh, historicus en staflid
van de Hogeschool van Arnhem en Nijmegen
20.45 uur Discussie met de zaal
21.30 uur Sluiting

Het programma begint om 19.30 uur precies.

R.A.J. van Lier was van 1949 tot 1980 buitengewoon hoogleraar in de sociologie en cultuurkunde van Suriname, de Nederlandse Antillen en het Caraïbisch gebied aan de Rijksuniversiteit Leiden.

Indien u de lezing wenst bij te wonen, kunt u zich tot 1 februari 2012 aanmelden bij Efy Matulessy via e.p.matulessy@hum.leidenuniv.nl o.v.v naam, adres, postcode en woonplaats. U kunt maximaal twee mensen aanmelden. Zolang er plek is, ontvangt u binnen een week bericht terug per e-mail. Dit bericht dient uitgeprint als toegangsbewijs. U wordt verzocht dit mee te nemen en bij binnenkomst te tonen.

Het Lipsiusgebouw ligt op circa 15 minuten loopafstand van station Leiden CS. De locatie is eveneens per auto te bereiken, maar de parkeermogelijkheden in de omgeving zijn beperkt. U wordt geadviseerd zoveel mogelijk met het openbaar vervoer te reizen.

Website van de Werkgroep Caraïbische Letteren: http://caraibischeletteren.com/

Col: Brief aan de leraren Nederlands

2012-01-10T08:33:00.000+01:00

Beste collega's, moet je horen,

Ik zit helemaal aan de andere kant van de neerlandistiek. Terwijl jullie (op het Gerrit Komrij College en elders) voor de klas staan, zit ik in mijn ivoren torentje taal te onderzoeken. Soms denk ik aan toch wel aan jullie, bijvoorbeeld nu sommigen van jullie aan het staken zijn tegen de maatregelen die me inderdaad absurd lijken. Jullie baas is natuurlijk uiteindelijk ook dezelfde — de regering, al val ik als medewerker van het Meertens Instituut overgeplaatst van het ministerie van Onderwijs naar het ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie.

Dat maakt niet uit. Ons vak staat overal onder de druk. Hoewel iedereen zijn mond vol heeft van het grote belang van de Nederlandse taal en cultuur en ik weet niet wat allemaal nog meer, wordt op ons gezamelijke vak tegelijkertijd eigenlijk alleen gekort en onze omstandigheden moeilijker.

Ik ben solidair met de stakers onder jullie, ik hoop dat het ze lukt om de regeringsmaatregelen terug te draaien. Maar ik wil het ondertussen over iets anders hebben en jullie iets vragen: wat kunnen wij, aan de andere kant van de neerlandistiek, de onderzoekers op de instituten en de universiteiten, voor jullie doen?

Er is maar weinig contact over en weer. Wij onderzoeken dingen die voor jullie interessant zouden kunnen zijn — als lesmateriaal, of omdat het jullie zelf interesseert — je bent niet voor niets ooit Nederlands gaan studeren — of omdat het jullie op een andere manier kan helpen.

Ik wil best iets doen, maar ik kan jullie niet bereiken. Datzelfde geldt naar mijn indruk voor veel van mijn collega-onderzoekers. Iedereen ziet in hoe belangrijk het is dat het onderwijs Nederlands op de middelbare school goed is, en mogelijk zelfs nog beter is. Dat is alleen al van belang omdat het een grotere en betere en beter gemotiveerde groep eerstejaarsstudenten kan opleveren. Maar we weten eigenlijk niet hoe we jullie kunnen bereiken.

Natuurlijk ken ik wel een paar leraren. De hoofdredacteur van Neder-L, de onvolprezen Ben Salemans, is er zelf een. Natuurlijk, er is de Landelijke Vereniging voor Neerlandici, die zeker goed werk doet, al maakt de website geen erg levendige indruk. Er is het congres Het Schoolvak Nederlands, waar ik een paar keer ben geweest en waar ook goed werk wordt gedaan. Maar allebei die organisatievormen — een vereniging met een papieren blad, een congres — zijn nogal traditioneel. Ze maken geen gebruik van de nieuwe media, ze zijn tamelijk hiërarchisch opgezet, ze maken het niet speciaal gemakkelijk om informeel contact te hebben.

Ik krijg weleens een e-mail met vragen van leerlingen die bijvoorbeeld met een profielwerkstuk bezig zijn, maar ik heb nog nooit een e-mail gekregen van een leraar die me uitnodigde om eens in de klas iets te komen vertellen. Ik heb voor allerlei gezelschappen praatjes gehouden over taal, maar nog nooit voor een groep leraren van een school. En dat geldt niet alleen voor mij, dat geldt voor mijn collega's net zo goed. Op open dagen op de universiteit komen allerlei mensen, maar jullie zie ik niet — of je maakt je niet kenbaar niet als leraar.

Waar zijn jullie? Hebben jullie het te druk met vergaderen en tijdsschrijven en wanhopig proberen de steeds veranderende eisen van het ministerie bij te benen? Of kan het jullie niet schelen? Dat laatste kan ik me nauwelijks voorstellen. Ik kan me voorstellen dat voor jullie het omgekeerde geldt; dat onderzoekers voor jullie te weinig zichtbaar zijn, en te onbereikbaar. Dat is jammer.

Hoe kunnen we een en ander nu eens organiseren? Er bestaat al een socialenetwerksite voor liefhebbers van het Sanskriet (संस्कृतमित्रम्). Misschien moet er ook zoiets komen voor neerlandici?

Succes met de strijd!

Marc van Oostendorp

(Reageren kan onder deze column.)

Col: Nieuws over de nageboorte van het paard

2012-01-09T05:30:00.001+01:00

Dezer dagen zendt de NTR opnieuw het hoorspel uit dat enkele jaren geleden gemaakt is van deel I van Het Bureau (Meneer Beerta). Wat is dat toch een meesterwerk van radiokunst, sprankelender en verrassender dan het boek. De acteurs zijn allemaal briljant, maar het meest geldt dat voor Joop Keesmaat, die meneer Beerta speelt met een ongekend gevoel voor psychologische nuance. Ik heb bijvoorbeeld nog nooit iemand zo gemelijk horen praten als Keesmaat af en toe doet. Hij is de vleesgeworden gemelijkheid.

Er zijn ook allerlei dingen om nog steeds over na te denken als opvolger van Voskuil — wat ik als onderzoeker bij het Meertens Instituut nu eenmaal ben. Een voorbeeld? Voskuils alter ego Maarten Koning worstelt in Meneer Beerta met zijn opdracht om een atlas te maken met volksgebruiken en volksgeloof, zoals het geloof in kabouters. De gegevens die hij daarvoor heeft, leiden namelijk in de regel helemaal niet tot een duidelijk kaartbeeld. Slechts één keer vindt hij een zogenoemde cultuurgrens, namelijk bij de vraag wat men op de boerderij doet met de nageboorte van een paard (in een boom hangen, verbranden, begraven), maar zelfs die grens is volgens Maarten niet zeker en bovendien niet goed te trekken.

Als hij weer eens met Beerta over deze kwestie gekibbeld heeft — Beerta vindt dat er hoe dan ook een cultuuratlas moet komen —, blaast Maarten uit bij een collega van de afdeling Volkstaal, en vraagt zich af hoe het kan dat zij wél zulke mooie grenzen vinden.

Op die vraag van zo'n vijfenvijftig jaar geleden bestaat nog steeds niet het begin van een antwoord. De cultuuronderzoekers hebben het tekenen van kaarten eenvoudigweg opgegeven, maar wij taalkundigen doen dat nog steeds. Maar waar komt het verschil vandaan? Hoe kan het dat mensen nog steeds dialecten spreken in keurige gebiedjes, maar dat cultuurverschijnselen zich zo weinig aan die grenzen gelegen laten liggen? (De enige uitzonderingen die ik kan bedenken zijn feesten: carnaval, Sint Maarten, Oude Sunderklaas.)

Er zijn twee mogelijke verklaringen. In de eerste plaats keek men voor die cultuurverschijnselen wel op een te grof niveau. Dialectkaarten gaan vaak over heel kleine details in de uitspraak of de grammatica, dat is heel wat anders dan de toch betrekkelijk eenvoudige keuze tussen ophangen of verbranden.

Maar meer voor de hand ligt iets anders: dat taal taaier is dan cultuur, minder makkelijk verandert, wat mensen ook mogen klagen over taalverandering. Als er eenmaal een gebied is van de dorpen A, B en C, dan kan dorp B van de ene op de andere dag besluiten om eens iets geheel anders te doen met die rottige nageboorte. Maar ze kunnen niet echt besluiten om ineens iets aan hun taal te veranderen. De mens heeft zijn taal minder onder controle dan zijn cultuur — dat is het antwoord van de ene inwoner van Het Bureau aan de andere. Waaróm de taal zo weinig veranderlijk is, is daarmee nog niet beantwoord. "Taal en cultuur zijn samen opgegroeid, en hebben elkaar voortdurend beïnvloed", schreef ooit de Amerikaanse taalkundige Benjamin Lee Whorf (1897-1941), een van degenen die het diepst heeft nagedacht over de relatie tussen taal en cultuur. "Maar in dit partnerverband is de aard van de taal de factor dat vrije plasticiteit beperkt heeft en de ontwikkeling op autocratischer wijze heeft laten verstijven. Dat komt doordat de taal een systeem is". Maar dat zegt eigenlijk alleen maar hetzelfde in andere woorden; waarom taal precies zo'n rigide systeem is en cultuur niet, dat kon ook Whorf niet zeggen. Voor het antwoord op die vraag hebben we nog zeker vijfenvijftig jaar nodig.

Col: Ik ben slechts alleen

2012-01-08T05:30:00.001+01:00

Het Nederlands is zo groot, het is nog steeds niet helemaal in kaart gebracht. Gisterenmiddag was het voor mij weer zover: twee doodgewone woorden kregen ineens een nieuwe glans. Ik zat eerlijk gezegd een beetje te suffen, op het congres voor taalgeleerden waar ik mijn Driekoningen doorbracht, maar ineens schrok ik weer op van een lezing die me een van die kleine wondertjes liet zien in de taal waar ik nooit over had nagedacht.

De lezing werd gegeven door mijn Duitse collega Daniel Hole en ging eigenlijk over het Duits, in het bijzonder over het woordje nur, dat je in het Nederlands kunt vertalen met 'slechts' of met 'alleen' (en soms met 'maar', maar dat laat ik even buiten beschouwing). Door die lezing kwam ik er ineens achter dat die vertalingen geen synoniemen van elkaar zijn, dat ze subtiel van elkaar verschillen in betekenis. Hoe zit dat in elkaar?

Hole vergeleek onder andere de volgende twee zinnetjes met elkaar:

Fritz ist nur Vierter geworden, ...
Fritz ist nicht nur Vierter geworden, ...

De eerste zin zou je kunnen vertalen met "Frits is slechts vierde geworden". Door die zin te zeggen, druk je (onder andere) uit dat je die vierde plaats minderwaardig vindt. Maar dat laatste oordeel zit helemaal niet in de tweede zin ("Frits is niet alleen vierde geworden,..."). Die zin zou je kunnen aanvullen met bijvoorbeeld "hij heeft zich ook nog eens gekwalificeerd voor de Olympische Spelen". In dat geval vind je het dus juist heel goed dat hij vierde is geworden.

Er zijn daarom volgens Hole twee soorten nur: de ene betekent ongeveer "niet meer dan de aangegeven hoeveelheid en dat vind ik wel een beetje weinig"; de ander betekent "niet meer dan de aangegeven hoeveelheid en u mag zelf bepalen wat u daarvan vindt". Hole wilde vooral verklaren waarom de eerste betekenis niet met het woordje nicht kon worden gecombineerd, maar ik was inmiddels opgeschrokken uit mijn versuffing. Die twee betekenissen worden in onze taal op verschillende manieren uitgedrukt! Dat blijkt al uit de zinnen van Hole. Eerst alleen:

Joop is alleen vierde geworden
Joop is niet alleen vierde geworden, ...

Deze zinnen betekenen precies hetzelfde als hun Duitse equivalenten: in de eerste valt Joop tegen, in de tweede is hij een hele bink. Belangrijk is wel dat de eerste zin een beetje raar klinkt, in ieder geval in mijn oren. Nu doen we hetzelfde met maar:

Kees is slechts vierde geworden, ...
Kees is niet slechts vierde geworden, ...

In mijn oren klinkt de eerste zin veel natuurlijker. De tweede zin klinkt ook natuurlijk, maar hij betekent iets anders dan de vergelijkbare zin over Joop. In dit geval heeft "maar vierde geworden" wel degelijk een negatieve bijklank; er wordt alleen ontkend dat Kees zo'n loser is dat jij maar vierde geworden zou zijn.

Hole gebruikte in zijn lezing een aardige proef die het nog beter laten zien: de ontkenning wat omslachtiger formuleren. Dat levert dan zinnen op als de volgende (ik herhaal voor het gemak ook nog de zinnen met een eenvoudige ontkenning):

a. Fritz ist nicht nur Vierter geworden, ...
b. Es ist nicht so, dass Fritz nur Vierter geworden ist, ...

a. Joop is niet alleen vierde geworden, ...
b. Het is niet zo dat Joop alleen vierde geworden is, ...

a. Kees is niet slechts vierde geworden,...
b. Het is niet zo dat Kees slechts vierde geworden is, ...

De halve zinnen met Kees betekenen hetzelfde: de vierde plaats wordt als minderwaardig bestempeld, of de ontkenning nu simpel wordt gezegd, of omslachtig. Dat geldt niet voor de zinnen met Fritz en Joop: daar valt de afkeuring ineens weer weg met de omslachtige ontkenning.

Het Nederlands heeft dus twee verschillende woorden voor de subtiel verschillende betekenissen van 'nur' die Hole heeft blootgelegd. Hij was blij toen ik hem dat vertelde, maar niet verrast. Hij had zelf al bedacht dat het Chinees en het Vietnamees ook zo'n verschil maakte. Het Nederlands is een Oost-Aziatische taal! En toen kon ik weer verder suffen.

Marc van Oostendorp

Col: Wordfeud en crisis

2012-01-07T05:30:00.001+01:00

Er is een duidelijk verband tussen Scrabble en crisis. De Amerikaanse architect Alfred Mosher Butts (1899-1993) bedacht het woordspel tijdens de vorige grote crisis, in de jaren dertig, toen hij zelf werkloos geworden was en bovendien meende dat zijn medeburgers wel wat afleiding konden gebruiken. Het zal wel geen toeval zijn dat Wordfeud opkomt nu de economische malaise opnieuw toeslaat. Mensen grijpen terug op hun echte kapitaal: hetgeen ze in hun hoofd hebben zitten, hun woordenschat.

Er zijn theorieën volgens welke de rol van taal voor de mens dezelfde is als die van de pauwenstaart voor de pauw. Die staart is natuurlijk vooral onhandig: de pauwenstaart sleept hem de hele dag met zich mee, het maakt het eerder moeilijker om te bewegen dan gemakkelijker. En dat is precies de functie: aan vrouwtjes laat hij zo zien hoe goed zijn genen zijn. Hij kan zichzelf voeden én die prachtige zinloze staart. Zo is het ook met menselijke taal: die zit vol overbodigheden, bijvoorbeeld in de woordenschat. Al die synoniemen, al die alternatieve manieren om iets te zeggen gebruiken nutteloze hersenruimte. En daarmee laten we elkaar zien — anders dan bij pauwen is er bij mensen geen duidelijke asymmetrie — hoe goed onze genen zijn, dat we ook nog eens zo'n nutteloos vol hoofd kunnen meeslepen. Het is niet voor niets dat taal zo'n belangrijke rol speelt bij het menselijk baltsgedrag: dat geliefden gedichten schrijven en eindeloos met elkaar praten in de allereerste dag. Taal is een manier om te zien wat voor prachtigs je in je hoofd hebt zitten.

Inmiddels zijn wij mensen die biologische rijkdom ook op andere manieren gaan gebruiken, maar in de kern blijft een heleboel taalgebruik: indruk maken op elkaar. Dat maakt Scrabble tot zo'n geniale uitvinding en Wordfeud, hoe anoniem het ook is, tot zo'n succes.

Alfred Mosher Butts was een icoon van die alternatieve rijkdom. Doordat hij een slecht contract sloot, heeft hij nooit veel aan zijn uitvinding verdiend — dat deed de spelletjesfabrikant. Hij trok er zich naar verluidt niet veel van aan, maar bleef met zijn vrouw tot op zeer hoge leeftijd zelf spelen. Hij wist waar de ware rijkdom lag en heeft zich door zogenaamde 'crises' niet laten afleiden. Een synoniem wordt niet snel minder waard. Er is geen crisis in de woordenschat.

Nws: Karel Martens ontvangt Gerrit Noordzij prijs 2012

2012-01-06T15:36:00.002+01:00

De Gerrit Noordzij prijs gaat dit jaar naar typografisch ontwerper Karel Martens. Hij krijgt de prijs op vrijdag 9 maart 2012 in de Koninklijke Academie van Beeldende Kunsten (KABK) uit handen van de laureaat 2009, Wim Crouwel. Na de prijsuitreiking op vrijdag 9 maart vindt de opening plaats van een tentoonstelling over het werk van Wim Crouwel.

Verrast en verheugd is Karel Martens (Mook en Middelaar, 1939) met de Gerrit Noordzij prijs. Martens ontvangt de prijs, vernoemd naar letterontwerper Gerrit Noordzij, vanwege zijn prestaties op het gebied van zowel typografie, lesgeven als publiceren. Hij gaf talloze boeken vorm en ontwierp omslagen voor de SUN – de Socialistische Uitgeverij Nijmegen -, postzegels, muntontwerpen, belettering van gebouwen, telefoonkaarten en deed typografische drukexperimenten. Daarnaast is hij sinds 1977 actief als docent, eerst aan de ArtEZ academie in Arnhem, daarna aan de Jan van Eyck Academie in Maastricht. Hij stichtte de WT, de Werkplaats Typografie, een masteropleiding typografie in Arnhem. In 2009 werd Karel Martens gastdocent aan de Yale University School of Art in New Haven, Connecticut voor de prestigieuze opleiding Graphic Design. Martens is herhaaldelijk bekroond voor zijn werk, onder meer met de Dr. A.H. Heineken Prijs voor de Kunst in 1996.

Wim Crouwel

Op 9 maart opent een tentoonstelling in de galerie van de KABK over het werk van Gerrit Noordzijprijs-laureaat 2009, grafisch vormgever Wim Crouwel (Groningen, 1928). De tentoonstelling is samengesteld door studenten Type & Media van de KABK. Crouwel staat bekend om zijn systematische en geordende ontwerpen. Tot 1980 stond hij aan het roer van het ontwerpbureau Total Design. Hij maakte tevens vele affiches, catalogi en tentoonstellingen voor het Van Abbemuseum in Eindhoven en het Stedelijk Museum in Amsterdam. In 1973 werd hij bijzonder hoogleraar industrieel Ontwerpen aan de Technische Universiteit te Delft en in 1981 directeur van Museum Boijmans Van Beuningen. Crouwel won belangrijke prijzen zoals de Piet Zwart Prijs van
de BNO in 1991 en de Oeuvreprijs Vormgeving van het Fonds voor beeldende kunsten, vormgeving en bouwkunst in 2004 en de Gerrit Noordzij prijs in 2009. Bij de tentoonstelling van Crouwel verschijnt een publicatie.

Gerrit Noordzij prijs

De Gerrit Noordzij prijs is een initiatief van de masteropleiding Type and Media van de KABK, georganiseerd in samenwerking met Museum Meermanno | Huis van het boek te Den Haag en onder auspiciën van de dr. P.A. Tiele-Stichting. De prijs wordt eens per drie jaar door een deskundige jury toegekend. De jury bestond dit jaar uit: Jack Verduyn Lunel (voorzitter) directeur van de KABK, Gerard Unger, hoogleraar Typografie aan de Universiteit Leiden, Petr van Blokland, letterontwerper en docent aan de Type and Media-opleiding en Ada Lopes Cardozo, hoofd afdeling Grafisch Ontwerpen van de KABK (secretaris). De prijsuitreiking en de tentoonstelling worden in 2012 gesponsord door de Jurriaanse Stichting, de Gemeente Den Haag en het Dr. Hendrik Muller’s Vaderlandsch Fonds.

De Gerrit Noordzij prijs werd achtereenvolgens uitgereikt aan Gerrit Noordzij, Fred Smeijers, Erik Spiekermann, Tobias Frère-Jones en Wim Crouwel.

Uitreiking Gerrit Noordzij prijs 2012: Vrijdag 9 maart om 16.00 uur in het Auditorium van de KABK.
Tentoonstelling Wim Crouwel: Vrijdag 9 maart t/m vrijdag 6 april in de Galerie van de KABK.

Age: Mastercourse Boekwetenschap Amsterdam 20 januari 2012

2012-01-06T14:17:00.002+01:00

"Op zoek naar vorm: vijf eeuwen letters, typografie en het imago van boeken"
Mastercourse voor docenten Nederlands en andere moderne talen, Latijn, ckv, geschiedenis, media-opleidingen en grafische opleidingen.

Wie zich met boeken bezighoudt, concentreert zich doorgaans op de inhoud. In deze mastercourse gaat het echter veeleer om de vorm waarin die inhoud is gegoten. U bestudeert de vorm van het boek in heden en verleden, zowel in relatie tot de functie van de tekst, als de status van het boek. Veel van wat nu gebruikelijk is, blijkt terug te gaan op eeuwenoude tradities. En juist nu behoren de grafische producten van veel Nederlandse ontwerpers tot de avant-garde en valt hun werk wereldwijd vaak in de prijzen.

In deze mastercourse komen originele stukken op tafel uit de Bijzondere Collecties. Deze bibliotheek geeft onderdak aan vele opmerkelijke verzamelingen handgeschreven en gedrukte boeken, brieven, kaarten en atlassen, typografie, als ook aan boeken op alle terreinen van de wetenschapsbeoefening, maar ook een unieke verzameling stripboeken wordt er bewaard.

Vragen die in de mastercourse aan de orde komen zijn: wat is de geschiedenis van onze huidige letters, wat komt er allemaal kijken bij het ontwerpen van drukletters, wat is het effect van de vormgeving en van de bindwijze op de consument, en van wanneer dateren de eerste stripboeken? Er is ook aandacht voor de typografische traditie waarvan zoveel van onze boeken de nakomelingen zijn, voor het fenomeen Best Verzorgde Boeken en voor omslagontwerpen die in opdracht van uitgeverij Querido zijn vervaardigd. Een drukpersdemonstratie op een reconstructie van een zeventiende-eeuwse houten pers maakt eveneens deel uit van het programma.
Docenten

prof. dr. Jos Biemans,
dr. Paul Dijstelberge,
prof. dr. Frans Janssen,
drs. Jos van Waterschoot,
prof. dr. Lisa Kuitert,
drs. Matthieu Lommen.

Programma vrijdag 20 januari 2012

09.30 Inloop met koffie
10.00 Middeleeuwse handschriften: schriftsoorten en boektypen door Jos Biemans
10.45 De wortels van de goede smaak: vier eeuwen typografische hoogtepunten door Paul Dijstelberge
11.30 Best Verzorgde Boeken: vroeger en nu door Frans Janssen
12.15 Lunch
13.15 De boekletter: ontwerp, productie, distributie door Mathieu Lommen
14.00 De geschiedenis van het stripboek door Jos van Waterschoot
14.45 Thee
15.00 Pockets, paperbacks en de democratisering van het lezen door Lisa Kuitert
15.45 Drukpersdemonstratie met een drankje

Doelgroep

Docenten Latijn, Nederlands en andere moderne talen, CKV, geschiedenis, mediaopleidingen en grafische opleidingen.
Prijs en inschrijven

De prijs voor een mastercourse van een dag of twee avonden is € 180,- inclusief koffie/thee en lunch. Bij inschrijving van drie of meer docenten van een school voor dezelfde mastercourse wordt de prijs met 10% per persoon verlaagd.

Zie het inschrijfformulier.

Locatie
Oude Turfmarkt 141-143
1012 GC Amsterdam
Zaal/kamer: Regentenzaal & Drukperskamer (Bijzondere Collecties)

Nws: Antwerpse topstukken digitaal

2012-01-06T10:54:00.002+01:00

Uitbreiding Topstukkenlijst met werken uit Consciencebibliotheek en Museum Plantin-Moretus

Op advies van de Topstukkenraad heeft minister van Cultuur Joke Schauvliege besloten om de Topstukkenlijst uit te breiden met twee verzamelingen en vijftien invidivuele stukken. Daaronder zijn ook twee stukken uit de Antwerpse Erfgoedbibliotheek Hendrik Conscience en het Museum Plantin-Moretus.

Het Walvisboek van Adriaen Coenen (1585)
Erfgoedbibliotheek Hendrik Conscience, Antwerpen

Het Walvisboek van Adriaen Coenen is niet alleen in Vlaanderen maar zelfs wereldwijd vrijwel een unicum. Slechts twee andere handschriften van Coenen zijn bekend. Het werk heeft ook een schakelfunctie: het documenteert de overgang van de renaissancebiologie (grotendeels gebaseerd op klassieke auteurs) naar de barokke wetenschap, beoefend door liefhebbers die vooral op hun eigen waarneming voortgaan. Coenen combineert daarbij eigen waarnemingen met straffe zeemansverhalen, die hij kritisch evalueert. Die waarnemingen hebben een wetenschappelijke ijkwaarde: ze schetsen een beeld van het ecosysteem in de Noordzee aan het einde van de zestiende eeuw, toen er nog regelmatig scholen walvissen voorbijtrokken.

De aandoenlijke, soms naïeve maar steeds gedetailleerde stijl geeft het werk ook een artistieke waarde. Aan elk detail werd bijzondere aandacht besteed, zelfs de tekstblokken werden zorgvuldig ingekaderd.

Dat eerste boock van menich derleij walvischen ende ander selseme groote wonderlijke visschen werd door de Consciencebibliotheek gedigitaliseerd en kan online worden doorbladerd.

De kaart van Vlaanderen van Gerard Mercator (1540)
Museum Plantin-Moretus/Prentenkabinet, Antwerpen

Mercators kaart van Vlaanderen van 1540 heeft een grote historische betekenis. Door haar hoge cartografische kwaliteit en merkwaardige nauwkeurigheid is ze bovendien een onmisbare bron voor de topografische kennis van Vlaanderen van het midden van de 16de eeuw. Ook op artistiek vlak hadden Mercators kaarten een grote invloed. Zijn bekwaamheid in kalligrafie, waarover hij eveneens een theoretisch traktaat publiceerde, spreekt immers ook uit de bijzondere mooie uitvoering van de tekstpartijen.

Vlaenderen. Exactissima Flandriae descriptio van Mercator is een uniek exemplaar op wereldvlak. Het is tevens de enige van Mercators wereldberoemde wandkaarten die in Vlaanderen bewaard is.

Col: DE TAAL WORDT TOP!

2012-01-06T05:30:00.000+01:00

Lezers van Neder-L! Jullie mogen het zeggen: moet ik Jan T'Sas ontvrienden of niet? Jan is de hoofdredacteur van Taalschrift, het tijdschrift van de Taalunie, dat wil zeggen van de overheid, en sinds enkele maanden ook mijn vriend op Facebook. Ik heb daar veel plezier van, al ben ik een beetje boos dat hij op mijn verjaardag niet op mijn muur geschreven heeft. Jan schrijft nu echter zulke onzin in het nieuwe nummer van Taalschrift dat ik het lot van onze vriendschap nu maar in jullie handen leg, "The wisdom of the crowd", heet dat, en per slot van rekening zijn wij ook een soort vrienden, hier op Neder-L.

Wat is er aan de hand? Mijn vriend Jan beweert dat Facebook de taal gaat verbeteren. De belangrijkste, nee, de enige oorzaak die hij daarvoor aanwijst: dat er onlangs iemand ontslagen is omdat hij nare dingen over zijn baas zei op Facebook. Volgens Jan gaat dat betekenen dat mensen voortaan beter opletten over wat ze precies schrijven op Facebook, en dat zal weer hun taal ten goede komen.

Heb je het ooit zo zout gegeten! Het feit dat iedereen overal kennis van kan nemen en dat er geen privacy meer bestaat, gaat onze taal ten goede komen! Laten we dan ook maar meteen overal op straat en in alle kroegen en huiskamers camera's plaatsen waarvan de inhoud permanent op internet te zien is, zodat iedereen bij iedereen naar binnen kan kijken. Zal je eens kijken hoe goed iedereen op zijn woorden let en hoe dat ten goede komt aan de taal!

Maar goed, als de hoofdredacteur van Taalschrift zegt, zal het wel zo zijn. Dus zal ik moeten leren van mijn Facebook-vrienden. Van Louis Nanet bijvoorbeeld.

Hoewel Nanet vorig jaar naar eigen zeggen de Nobelprijs voor de Literatuur gewonnen heeft, zijn er voor zover mij bekend merkwaardigerwijs nog geen studies aan zijn taalgebruik gewijd. Dit ligt misschien aan het feit dat hij in veel opzichten de absolute 'outsider' is in de letterkunde - al mag hij onder meer Gerrit Komrij, Charlotte Mutsaers en Annette Portegies tot zijn vrienden rekenen. Eerder stond hij in HP/De Tijd, en deze week schreef hij een voorpagina-artikel in NRC Next. Met mijn verjaardag heeft hij op mijn muur geschreven.

Een andere mogelijke reden dat Nanet nog niet zo goed bestudeerd is, is dat hij niet bestaat, maar bedacht is door de schrijver David Pefko. Maar dat mag natuurlijk geen argument zijn om zijn taalgebruik te bestuderen. Als Facebook onze taal verbetert, heeft niemand een beter taalgebruik dan de man die alleen op Facebook bestaat.

Welnu, hoewel Nanet naar mijn herinnering aan het begin van onze vriendschap niet veel meer te melden had dan dat hij dood ging, heeft hij inmiddels een repertoire aan stijlmiddelen ontwikkeld. Zo noemt hij niet-blanken 'negers' en zijn vrienden 'trekhaken', terwijl hij zich verder vooral in hoofdletters uitdrukt. ALS MIJN VRIEND JAN HET GOEDVINDT, GA IK MIJN TAAL DUS NU METEEN VEBETEREN! TOP!

Nee, Jan, het Nederlands gaat niet merkbaar veranderen door Facebook. Niet ten goede en niet ten kwade. Mensen gaan misschien wel leren om met Facebook om te gaan en om in de paranoïde structuur van Mark Zuckerberg zelfcensuur toe te passen. Maar op hun taalgebruik daarbuiten heeft dat vast geen merkbaar effect Dat verklaar ik hierbij ten overstaan van al mijn Neder-L-vrienden.

Nws: Taalschrift 84 (januari 2012) verschenen

2012-01-06T01:36:00.007+01:00

Taalschrift no. 84 is verschenen, met o.a. een artikel over meertalig onderwijs, een column over taalgebruik op Facebook, een filmpje over tweetalig opvoeden en een enquête over uw taalgebruik op Facebook.

Veters strikken in het Engels? Waarom niet?
Heeft het voordelen als leerlingen bijvoorbeeld aardrijkskunde krijgen in een of meer andere talen dan het Nederlands? En zo ja, op welke leeftijd begin je daar dan mee? Hoogleraren Piet van Avemaet en Kees de Bot antwoorden.
LEES VERDER »

Dankzij Facebook verbeteren we ons taalgebruik
Je weet nooit wie er op Facebook meeleest. Denk maar aan recente ontslagen door loslippigheid op Facebook. "Maar dat heeft ook een onbedoeld, positief neveneffect", zegt Jan T’Sas, hoofdredacteur van Taalschrift. "Ons taalgebruik kan er beter van worden." Bent u het daarmee eens?
LEES VERDER »

Taalpeil+: Een tweetalig gezin
Er is een nieuw filmpje toegevoegd aan Taalpeil+. Ester en Ypke voeden hun zoontje Simmer tweetalig op. Ester spreekt Nederlands en Ypke spreekt Fries. Dit filmpje is gemaakt in het kader van het jaarthema 'Nederlands, taal tussen andere talen'.
BEKIJK HET FILMPJE »

En verder:

Enquête
Past u uw taalgebruik aan op sociale netwerken als Facebook, Twitter of Hyves? Vul de peiling in op Taalschrift.

Age: Lezing Duitse mediëvist Eberhard König

2012-01-05T18:37:00.002+01:00

Donderdagavond 19 januari in de Koninklijke Bibliotheek te Den Haag

Drs. J.S.M. Savenije, algemeen directeur van de Koninklijke Bibliotheek, nodigt u van harte uit voor de lezing van de Duitse mediëvist prof.dr. Eberhard König op donderdag 19 januari 2012, ter afsluiting van zijn fellowship bij de Koninklijke Bibliotheek en het NIAS (Netherlands Institute for Advanced Study in the Humanities and Social Sciences).

In zijn lezing onder de titel: Devotion from Dawn to Dusk. The Office of the Virgin in Books of Hours of the Koninklijke Bibliotheek in The Hague stelt Eberhard König, autoriteit op het gebied van middeleeuwse verluchte handschriften, dat de collectie van de Koninklijke Bibliotheek (KB) een ideaal vertrekpunt is om het getijdenboek in internationaal perspectief te bekijken.
Getijdenboeken waren ongekend populair in de late middeleeuwen. Deze gebedenboeken voor leken zijn in grote hoeveelheden bewaard gebleven. Toch zijn er geen twee gelijk. Vooral de regionale verschillen zijn aanzienlijk, in tekst, taal en versiering. Niet alleen bewaart de KB een ongeëvenaarde collectie verluchte getijdenboeken van eigen bodem, ook andere gebieden in Europa zijn er goed vertegenwoordigd, met soms buitengewoon rijk versierde exemplaren.

Eberhard König is de achtste gerenommeerde onderzoeker die zich sinds 2005 aan de KB en het NIAS verbonden heeft. Meer informatie over Eberhard König en het fellowship vindt u op http://www.kb.nl/fellowship .

Vanaf 19.30 uur bent u welkom voor de ontvangst met koffie en thee in de Foyer. Tevens kunt u de vrij toegankelijke topstukkententoonstelling van de KB en het Nationaal Archief bezoeken, alwaar onder meer het prachtige getijdenboek van de Meester van Zweder van Culemborg te zien zal zijn. De lezing begint om 20.00 uur in de Aula. Rond 21.00 uur start de afsluitende borrel.

De lezing wordt georganiseerd in samenwerking met het Historisch Nieuwsblad.
U kunt zich tot donderdag 12 januari 2012 aanmelden, bij voorkeur per e-mail via activiteiten@kb.nl, maar u kunt ook bellen naar 070-3140592. Wij hopen u op donderdag 19 januari te mogen begroeten.

Drs. Marieke van Delft
Conservator Oude Drukken/Curator of Early Printed Editions
Editor Bibliopolis / Account manager STCN
Afdeling Collecties/Department of Collections

Col: Linguïstisch Miniatuurtje CIL: Grammar feud, an unexpected visitor

2012-01-05T14:56:00.004+01:00

Hoewel de grammar feud-serie afgelopen is, toch nog een klein stukje nazorg. Ik merkte op dat je best zelf grammar feud-kwesties kunt ontwikkelen, maar ik kan me voorstellen dat je denkt: ik kom haast nooit iets tegen dat zich daarvoor leent. In dat geval verdient het aanbeveling om goed op te letten.

Gisteren stelde @ruudhx_VRT aan @taalprof de volgende vraag:

@taalprof: welke functie heeft 'voor surfers' in de zin 'het is er gevaarlijk voor surfers'? Indirect object?

De taalprof antwoordde dat hij het een bijwoordelijke bepaling van beperking zou noemen, en de benoeming indirect object zou reserveren voor gevallen als Het is mij te gevaarlijk (waarbij mij ethische datief is), maar eigenlijk is het best een leuke grammar feud-kwestie. En dat zomaar in het wild. Daarom, nog eentje dan:

Grammar feud-kwestie: is voor surfers in de zin Het is er gevaarlijk voor surfers een indirect object of een bijwoordelijke bepaling?

Dit zijn de stellingen (voor de regels vangrammar feud, zie hier):

De woordgroepvoor surfers heeft hier de betekenis van een beperking: het gevaar wordt beperkt tot de surfers.
De taaladviseur van de VRT denkt aan een indirect object
Er is nauwelijks verschil tussen Het is mij te gevaarlijk en Het is te gevaarlijk voor mij.
De taalprof vindt dat het bijwoordelijke bepaling is.
In de combinatie Er is gevaar voor overstromingis overstroming het object van het gevaar.
Eigenlijk is gevaarlijk voor surfers één zinsdeel. Je kunt de zin veranderen in Het is er gevaarlijk, en wel voor surfers.
Het voorzetsel voor is een vast voorzetsel bij gevaar.
Het is eigenlijk een belanghebbend voorwerp, maar dat valt onder de indirecte objecten.
Indirecte objecten hebben een voorzetsel aan, voor of bij.
Je kunt voor surfers weglaten.
De zin Het is mij er te gevaarlijk voor surfers is heel goed mogelijk (of juist niet?)
Er is hier sprake van een naamwoordelijk gezegde.

Veel speelplezier!

Peter-Arno Coppen

Age: Gedichtendag 2012

2012-01-05T13:57:00.003+01:00

'Stroom' is het thema van de dertiende Gedichtendag die Poetry International en Stichting Lezen Vlaanderen op donderdag 26 januari 2012 organiseren. De jaarlijkse gedichtendagbundel komt van de hand van dichter, schrijfster en performer Joke van Leeuwen.

Gedichtendag is ieder jaar hét poëziefeest van Nederland en Vlaanderen, de dag waarop de poëzie in het zonnetje wordt gezet. Waar je ook gaat, overal kom je gedichten tegen: op school, in de bibliotheek, in winkels, theaters en musea, op het werk of gewoon op straat. Ook kranten, radio, televisie en het internet klinken die dag een stuk poëtischer.

Surf voor meer informatie naar: http://www.gedichtendag.com/

Col: Het persoonlijk aanwijzend voornaamwoord bij Jan Cremer

2012-01-05T05:30:00.000+01:00

Dankzij de iPad-app die het Letterkundig Museum sinds kort gratis verspreidt, kan iedereen (nou ja, iedereen met een iPad) nu op ieder moment van de dag, thuis en onderweg, voor editeur spelen. De app bevat het volledige typoscript van Ik, Jan Cremer in facsimile, inclusief correcties van onder meer Cremer zelf en van C.B. Vaandrager. Je kunt er eindeloos in snuffelen en reconstrueren wat er eigenlijk stond.

In een begeleidend essay wijst Onno Blom erop dat Vaandrager nogal veel kleine letters in hoofdletters moest veranderen, maar dat is niet het enige interessante aan dit manuscript.

Zoals bekend ging Cremer er prat op dat hij nauwelijks enige scholing had genoten, nog nooit van Rimbaud had gehoord en overal lak aan had. Dat betrof ook de standaardtaal. In zijn jeugd had hij, als zoon van een migrante "jarenlang gebrekkig Nederlands [...] gesproken met een zwaar accent" en op school had hij geweigerd er iets bij te leren: "Waarom zou ik ook luisteren naar ouwe lullen, die zwetsen over [...] het persoonlijk aanwijzend voornaamwoord in de onvoltooid verleden tijd"?

Het opmerkelijke is dat het precies de voornaamwoorden waren waarin Cremer zich, soms met Vaandragers zegen, in zijn boek het meest onderscheidde van de standaardtaal. Dat is in de eerste plaats waar voor de spelling: waar ik wordt heel vaak wordt gecorrigeerd, net als meerdere malen ik was pleiten, blijven ie, der, em, mekaar steeds staan. Zoals er ook een aantal keer me als bezittelijk voornaamwoord gebruikt wordt ('de fout van me leven', p. 29) en omgekeerd uw als persoonlijk voornaamwoord ('ik keer uw den andere wang toe', p. 36, al is dat hier en elders op deze pagina misschien parodiërend: dan zou uw als een plechtige vorm van u worden gezien.) Nog een voorbeel van een opvallend voornaamwoord: 'dan kijken de mensen nietzo goed om hun heen'.

Opvallend is vooral dat dit alles gebeurt in een tekst die verder weliswaar wat houterig en eenvoudig van zinsbouw is, maar de standaardnorm vrij precies volgt. Het opvallendst is echter dat een constructie die de laatste jaren veel aandacht krijgt en waarvan veel mensen denken dat het een recent voorbeeld is van de totale ineenstorting van de Nederlandse taal, bij Cremer al in 1964 voorkomt: 'het meisje die'. We vinden hem zelfs letterlijk (op pagina 15, en zonder correctie in het typoscript):

een meisje dat bij tante [S]jouk werkte en die altijd tippelde 's nachts helemaal spiernaakt in een bontjas

Het is waarschijnlijk niet onbelangrijk dat het eerste betrekkelijk voornaamwoord, onmiddellijk na meisje, nog keurig congruerend dat is, maar het tweede al meer naar het natuurlijk dan naar het grammaticale geslacht verwijst.

Overigens zullen sommige lezers in de vroege jaren 60 misschien ook nog vreemd opgekeken hebben van constructies als 'ze dachten dat het een moffin was' (in plaats van: 'dat zij een moffin was') of 'dat het mijn beste vriend geweest is', maar inmiddels is men geloof ik hierover niet meer zo streng.

Het zou interessant zijn als al Cremers afwijkingen zich tot voornaamwoorden beperken, maar ik moet toegeven dat de schrijver in het algemeen moeite lijkt te hebben met grammaticaal geslacht. Op pagina 8 schrijft hij bijvoorbeeld over 'de gangraam' (een paar regels verderop: 'het gangraam'), dus als hij eerder over ramen schrijft 'een ziet uit op de tuin en het andere...' ligt dat niet per se aan de voornaamwoorden. Voor zover ik kan zien gaan de fouten overigens altijd dezelfde richting op: Cremer gebruikt 'de' voor 'het' en niet andersom. We weten dat dit ook precies de richting is waarop bijvoorbeeld moderne migranten fouten maken. Misschien kwam dit dus wel voort uit het 'gebrekkige Nederlands' dat Cremer jarenlang in zijn jeugd gesproken had.

Vac: Docent Nederlands, Wilhelms-Universität Münster (deadline: 31 jan. 2012)

2012-01-05T02:06:00.003+01:00

Stellenausschreibung

Im Fachbereich 09 / Philologie am Institut für Niederländische Philologie der Westfälischen Wilhelms-Universität Münster ist im Rahmen des Bund-Länder-Programms für bessere Studienbedingungen und mehr Qualität in der Lehre ab dem 01.04.2012, befristet bis zum 30.09.2016, eine Vollzeitstelle für eine

Lehrkraft für besondere Aufgaben
Entgeltgruppe 13 TV-L

zu besetzen.

Die wöchentliche Arbeitszeit beträgt zurzeit 39:50 Stunden.

Der Aufgabenbereich umfasst:
• Abhaltung und Betreuung von Lehrveranstaltungen (12-16 SWS , je nach Umfang der sonstigen Dienstaufgaben) im Bereich der Didaktik des Unterrichtsfaches Niederländisch in den Studiengängen Bachelor HRGe, MA of Education HRGe, MA of Education GymGe/BK
• Prüfungstätigkeiten, Betreuung von Masterarbeiten im Bereich der Fachdidaktik
• Beratung und Betreuung von Studierenden im Bereich der Fachdidaktik
• Praktikumsbegleitung
• Zusammenarbeit mit dem Zentrum für Lehrerbildung (ZfL)
• Mitarbeit in der akademischen Selbstverwaltung

Voraussetzungen für die Einstellung sind:
• pädagogische Eignung
• abgeschlossenes Hochschulstudium (Erstes Staatsexamen im Fach Niederländisch oder Master of Education / Zweites Staatsexamen im Fach Niederländisch)
• hervorragende Niederländisch-Kenntnisse

Schwerbehinderte werden bei gleicher Qualifikation bevorzugt eingestellt.

Bewerbungen von Frauen sind ausdrücklich erwünscht. Frauen werden bei gleicher Eignung, Befähigung und fachlicher Leistung bevorzugt berücksichtigt, sofern nicht in der Person eines Mitbewerbers liegende Gründe überwiegen.

Ihre Bewerbung mit den üblichen Unterlagen richten Sie bitte bis zum 31.01.2012 an:

Frau Universitätsprofessorin
Dr. Lut Missinne
Institut für Niederländische Philologie
Alter Steinweg 6/7
48143 Münster
lut.missinne@uni-muenster.de

(Bron: http://www.ivnnl.com/ en dan klikken op Vacaturebank)

Vac: Hoogleraar “Moderne Nederlandse letterkunde in mondiaal perspectief” (11-274), Universiteit Leiden (deadline: 14 feb. 2012)

2012-01-05T01:50:00.007+01:00

Universiteit Leiden
De universiteit Leiden is de eerste universiteit in Nederland, opgericht op 8 februari 1575. Ze heeft als devies Praesidium Libertatis, bolwerk van de vrijheid. De Universiteit Leiden is een internationale onderzoeksuniversiteit met 11 onderzoeksprofileringsgebieden en werkt samen met andere vooraanstaande universiteiten in de League of European Research Universities. De Universiteit Leiden verzorgt tientallen bachelor- en masteropleidingen op velerlei terrein. Ze telt ruim 18.000 studenten en bijna 4.000 medewerkers.

Faculteit der Geesteswetenschappen
De faculteit bestaat uit zeven instituten: de Akademie der Kunsten en de Instituten voor Culturele Disciplines, Geschiedenis, Godsdienstwetenschappen, Linguïstiek, Regiostudies en Wijsbegeerte. De faculteit telt ca. 4.500 studenten en 800 stafleden, afkomstig uit de hele wereld. De faculteit verzorgt tientallen BA- en MA-programma’s; in het merendeel van de MA-programma’s is het Engels de voertaal. De faculteit kent een Graduate School met jaarlijks ca. 50 promoties. Haar onderzoekers participeren in vijf universitaire profilerings-gebieden: Asian Modernities and Traditions; Global Interaction of People, Culture and Power through the Ages; Language Diversity in the World; Political Legitimacy: Institutions and Identities; en Brain Function and Dysfunction over the Lifespan.

Leids Universitair Instituut voor Culturele Disciplines
Met 25 gesubsidieerde onderzoeksprojecten (van de vaste en tijdelijke staf), 28 aio’s en meer dan 100 buitenpromovendi biedt het Leids Universitair Instituut voor Culturele Disciplines (LUICD) onderzoekers een uitdagende en stimulerende onderzoeksomgeving. De expertise van het LUICD ligt op het terrein van de analyse van cultuur en media: kunstgeschiedenis, klassieken, literatuurwetenschap, boekwetenschap, fotografie, museumstudies, nieuwe media, etc. Het instituut kent drie historische clusters: Klassieken en Klassieke Beschaving, Middeleeuwen en Vroegmoderne Tijd, en Moderne en Hedendaagse Tijd. Samen leveren ze onderwijs voor ruim 30 BA- en MA-programma’s.

Hoogleraar Moderne Nederlandse letterkunde in mondiaal perspectief
(38 uur per week)
Vacaturenummer: 11-274

De faculteit der Geesteswetenschappen zoekt een hoogleraar Moderne Nederlandse letterkunde in mondiaal perspectief. De leerstoel levert een specifieke bijdrage aan de beoefening van de neerlandistiek, die de disciplines letterkunde, taalkunde en taalbeheersing omvat. De leerstoel richt zich op de neerlandistiek in internationaal en interdisciplinair verband, onder meer door het Nederlands als taalgebied op te vatten, inclusief koloniale en postkoloniale literatuur. Daarmee wordt een bijdrage geleverd aan het internationaal, interdisciplinair en intercultureel georiënteerde onderzoeks- en onderwijsprogramma van het Leids Universitair Instituut voor Culturele Disciplines, waarbinnen de leerstoel geplaatst is. De leerstoel Moderne Nederlandse letterkunde in mondiaal perspectief heeft een internationaal profiel en draagt nationaal een bijzondere verantwoordelijkheid voor de kwaliteit van het schoolvak Nederlands in het middelbaar onderwijs. De leerstoel is bij uitstek gepositioneerd voor deelname aan en zichtbaarheid in het wetenschappelijke alsook het maatschappelijk-culturele debat.

De Leidse universiteit staat vanouds bekend als universiteit met een brede expertise op het terrein van talen en culturen van de gehele wereld. Deze mondiale oriëntatie manifesteert zich al in de zestiende eeuw, toen de Leidse universiteit werd gesticht. Dit internationale profiel is tot op heden bewaard gebleven. Nederland kent een koloniale en postkoloniale geschiedenis (Zuid-Afrika, Indonesië, Suriname en de Nederlandse Antillen) die al vele eeuwen doorwerkt in de Nederlandse literatuur. Gedurende de laatste decennia is er bovendien sprake van intensieve politiek-maatschappelijke debatten over het al dan niet bestaan van een Nederlandse identiteit, vaak in combinatie met expliciete reflectie op de canon en het (ontbrekende) historisch besef, over immigratie als kans of bedreiging, en over de positie van nieuwe Nederlanders in de Nederlandse samenleving. Al deze thema’s doen zich voor in de moderne Nederlandse literatuur, binnen en buiten de grenzen. Daarin heeft de migrantenliteratuur inmiddels een eigen plaats verworven. Ze hebben met elkaar gemeen dat het om (inter)cultureel dynamische processen gaat die draaien om de vraag wat voor land Nederland wil zijn – open of gesloten – en wat de plaats, het aanzien en de rol van Nederland in Europa (Europa-debat) en de wereld (mondialisering) is of is geweest.

Interculturele processen komen ook op andere wijze tot uitdrukking in de Nederlandse literatuur. Hierbij spelen vragen als: hoe verhoudt de Nederlandse letterkunde zich tot anderstalige letterkundes, bijvoorbeeld die van Duitsland, Frankrijk en Engeland, of (dichter bij huis) die van Vlaanderen, of (breder) die van Europa of de wereld? Wat is het (inter)culturele belang en de rol van vertalingen van Nederlandse literatuur in andere talen? Hoe verhouden vertalingen in het Nederlands vanuit andere talen zich tot de Nederlandse literatuurproductie? Ook de receptie van literatuur uit de Middeleeuwen of de Gouden Eeuw in de moderne Nederlandse letterkunde kan vanuit interculturele theorievorming worden benaderd en hetzelfde geldt voor de bestudering van elitaire literatuur in relatie tot populaire literatuur (‘hoog’ versus ‘laag’).

Van de nieuwe hoogleraar wordt verwacht dat hij/zij in onderzoek en onderwijs vanuit neerlandistische invalshoek actief zal zijn op het terrein van (een aantal van) bovengeschetste internationale, interdisciplinaire, en (vooral) interculturele thema’s.

De leerstoelhouder geeft leiding aan (under)graduate programma’s op het gebied van de Bachelor Nederlandse Taal en Cultuur, de Bachelor Dutch Studies en de Master Neerlandistiek en neemt initiatieven op het vlak van onderwijsvernieuwing.
Aanvangsdatum hoogleraarschap: 1 september 2012.

Taken:
* het verrichten van onderzoek op het terrein van de neerlandistiek in internationaal en interdisciplinair verband en het geven van leiding aan onderzoeksgroepen;
* het ontwikkelen en geven van onderwijs in BA-, MA- en PhD-programma’s, in de verschillende academische werkvormen;
* het (inter)nationaal verwerven van gelden (tweede- en derdegeldstroom) voor onderzoeksprogramma’s en het leiden van deze programma’s;
* het entameren, stimuleren en begeleiden van promotieonderzoek door aio’s en buitenpromovendi;
* het vervullen van bestuurlijke taken voor de onderwijsprogramma’s en binnen het instituut en de faculteit;
* het benutten van kansen die samenwerking biedt met het Interfacultair Centrum voor Lerarenopleiding, Onderwijsontwikkeling en Nascholing (ICLON);
* het vertegenwoordigen van het vakgebied in academische verbanden in binnen- en buitenland;
* bijdragen aan maatschappelijke dienstverlening door de universiteit.

Eisen:
De te benoemen hoogleraar is gepromoveerd. De succesvolle kandidaat beschikt over:
* uitstekende onderzoekskwaliteiten op het vakgebied van de leeropdracht, blijkend uit een ruime lijst van publicaties – nationaal en internationaal – verschenen bij voor het vakgebied gerenommeerde uitgevers of hiervoor toonaangevende periodieken;
* uitstekende onderwijskwaliteiten, almede een ruime ervaring in de verzorging van academisch onderwijs in zijn verschillende werkvormen. Kandidaten die op gesprek worden genodigd, zullen worden gevraagd hun onderwijskwaliteiten te onderbouwen met evaluaties en met syllabi en course outlines. Kandidaten dienen te voldoen aan de eindtermen van de Basiskwalificatie Onderwijs (op te vragen op onder genoemd mailadres);
* ruime ervaring en uitstekende kwaliteiten in de begeleiding van promovendi;
* aantoonbaar vermogen (inter)nationaal gelden te verwerven (tweede- en derdegeldstroom) voor onderzoeksprogramma’s;
* aantoonbare bestuurlijke en managementvaardigheden en de bereidheid actief deel te nemen aan bestuurs- en beheerstaken voor opleidingsprogramma’s en binnen het instituut, de relevante onderzoeksverbanden en de faculteit der Geesteswetenschappen;
* uitstekende beheersing van het Engels (op niveau C1 volgens het CEFR).

Wij bieden:
De geselecteerde kandidaat komt in aanmerking voor een aanstelling voor onbepaalde tijd indien de geschiktheid van betrokkene vaststaat op grond van eerdere ervaring als hoogleraar, het succesvol doorlopen van een tenure track, dan wel anderszins breed erkende prestaties in onderwijs en onderzoek gedurende minimaal vijf jaar als UHD (of vergelijkbaar).

In andere gevallen ligt een benoeming van in eerste instantie vijf jaar in de rede. Dat geldt in het bijzonder indien betrokkene geen of een beperkt track record heeft in het verwerven van tweedegeldstroomsubsidies, het begeleiden van promovendi, of in het verzorgen van onderwijs op een breder terrein dan het eigen specialisme.

De hoogleraar wordt ingeschaald in salarisschaal H2 (€ 4.904 tot € 7.142 bruto per maand).

De Universiteit Leiden wil meer vrouwen in dienst nemen. Daarom worden vooral ook zij uitgenodigd te solliciteren.

Informatie:
Met vragen en suggesties voor eventuele kandidaten kunt u terecht bij

Prof. dr. H.W. van den Doel
E-mail: leerstoelen@hum.leidenuniv.nl.

Sollicitaties:
Sollicitaties (onder vermelding van het vacaturenummer 11-274 op brief en envelop dan wel in de onderwerpsregel van de e-mail) omvatten een brief, een curriculum vitae met publicatielijst en een lijst van gedoceerde cursussen inclusief evaluaties, een plan voor toekomstig onderzoek (2 à 3 pagina’s) en de namen en adresgegevens van drie referenten. Deadline voor sollicitaties: 14 februari 2012. Het verzorgen van een proefcollege maakt onderdeel uit van de sollicitatieprocedure. Er kan een onderzoek naar management¬kwaliteiten worden uitgevoerd.

Sollicitaties worden gericht aan de decaan van de faculteit der Geesteswetenschappen,

Prof. dr. H.W. van den Doel
Postbus 9515
2300 RA Leiden

tel. 071 527 1628
E-mail: leerstoelen@hum.leidenuniv.nl.
Publicatiedatum: 02-01-2012
Acquisitie naar aanleiding van deze advertentie wordt niet op prijs gesteld
(Bron: http://www.ivnnl.com/ en dan klikken op Vacaturebank)

Vac: Hoogleraar “Nederlandse taal, synchrone taalkunde en geschiedenis van het Nederlands”, Université Libre de Bruxelles (deadline: 25 jan. 2012)

2012-01-05T01:36:00.005+01:00

Brussel, België - Leerstoel “Nederlandse taal, synchrone taalkunde en geschiedenis van het Nederlands”

De Faculteit Letteren en Wijsbegeerte van de Université Libre de Bruxelles zoekt een kandidaat voor een voltijdse leerstoel “Nederlandse taal, synchrone taalkunde en geschiedenis van het Nederlands”. Een volledige beschrijving van de functie is beschikbaar op: http://www.ulb.ac.be/ulb/vacances/academiques/index-3.html

De kandida(a)t(e) zal onderwijs verstrekken in de volgende domeinen: Nederlands voor neerlandici; de synchrone taalkunde van het Nederlands (inclusief de theoretische dimensies); de geschiedenis van het Nederlands en een aantal belangrijke aspecten van de diachrone evolutie van het Nederlands. De kandida(a)t(e) zal onderwijs verstrekken op bachelor- en op masterniveau. Het doelpubliek bestaat hoofdzakelijk uit neerlandici die het Nederlands niet als moedertaal hebben.

Er gaat een zekere voorkeur uit naar kandidaten die tevens één of meer van de volgende aspecten in hun onderwijs kunnen integreren: de theoretische grondslagen van de synchrone taalkunde van het Nederlands, inclusief de variatielinguïstiek, de cognitieve taalkunde, de corpuslinguïstiek en de tekstlinguïstiek; de taalkundige varianten van het Nederlands; de contrastieve taalkunde van het Nederlands en het Frans. De kandida(a)t(e) zal ook zijn /haar onderzoek uitbouwen op een of meer van deze domeinen.

De vacature betreft een volledige aanstelling voor vijf jaar, met het oog op een definitieve benoeming. Kandidaten worden verzocht hun dossier in te dienen voor 25 januari 2012. De indiensttreding is voorzien op 1 oktober 2012.

Université Libre de Bruxelles (ULB)
Franklin Rooseveltlaan 50
B-1050 Brussel

(Bron: http://www.ivnnl.com/ en dan klikken op Vacaturebank)

Vac: Docent of promovendus Nederlandse taalkunde/filologie, Freie Universität Berlin (deadline: 23 jan. 2012)

2012-01-05T01:26:00.007+01:00

Berlijn, Duitsland - Fachbereich Philosophie und Geisteswissenschaften Institut für Deutsche und Niederländische Philologie

Wiss. Mitarbeiter / Wiss. Mitarbeiterin (Praedoc)
mit 1/2-Teilzeitbeschäftigung
befristet für 4 Jahre
E 13 TV-L FU

Aufgabengebiet:
Mitarbeit in Forschung und Lehre auf dem Gebiet der niederländischen Sprachwissenschaft; es wird Gelegenheit zur Promotion gegeben Einstellungsvoraussetzungen: Abgeschlossenes Hochschulstudium (Magister, Master) in Nederländischer Philologie oder in inem anderen Fach mit sprachwissenschaftlichem Schwerpunkt

Erwünscht:
* Interesse an historischen und/oder sprachvergleichenden Fragestellungen
* überdurchschnittliche EDV-Kenntnisse
* sehr gute Beherrschung der niederländischen und der deutschen Sprache

Bitte fügen Sie Ihrer Bewerbung ein kurzes Exposé (ca. 500 Wörter) eines möglichen Promotionsprojektes bei.

Bewerbungen sind mit aussagekräftigen Unterlagen bis zum 23.01.2012 unter Angabe der Kennziffer WM 2/12 zu richten an die

Freie Universität Berlin
Fachbereich Philosophie und Geisteswissenschaften
Institut für Deutsche und Niederländische Philologie
Frau Jule Winner
Habelschwerdter Allee 45
14195 Berlin (Dahlem)

(Bron: http://www.ivnnl.com/ en dan klikken op Vacaturebank)

Lit: Pas verschenen: Het beste mijner paradijzen

2012-01-04T14:05:00.002+01:00

Dankzij de aanleg van de spoorlijn Amsterdam-Amersfoort in 1874 werd het Gooi een creatieve broedplaats voor schrijvers, schilders, wereldverbeteraars en dichters. Het werd ook een populaire streek voor veel Tachtigers. In dit boek volgen we vooral twee van hen, Frederik van Eeden en Lodewijk van Deyssel.

De wandel- en fietstochten in deze literaire reisgids voeren langs de laatste resten van Van Eedens utopie, de kolonie Walden in Bussum, en in Hilversum langs locaties uit de jeugd van Van Deyssel. In Baarn loopt de route langs het monumentale huis dat Van Deyssel cadeau kreeg van zijn vrienden, maar waar hij diep ongelukkig was. Onderweg ontmoeten we volop andere schrijvers en dichters. Louis Couperus, Willem Kloos, Herman Gorter en Carry van Bruggen, maar ook tijdgenoten met een vergeten oeuvre. Welke dichter wurgde zijn vrouw met een laken? Wie speelde graag cricket? En waarom trok de schrijver Adriaan van Oordt in zijn hut op Walden middeleeuwse kleren aan?

Het beste mijner paradijzen. Wandelen door het Gooi met Frederik van Eeden, Lodewijk van Deyssel en anderen
biedt aan de hand van dagboeken, brieven, romanfragmenten en poëzie een (hernieuwde) kennismaking met de rijke Nederlandse literatuur aan het einde van de negentiende en het begin van de twintigste eeuw.

Ronny Boogaart is docent Nederlandse taalkunde en taalbeheersing aan de Universiteit Leiden. Eric de Rooij is historicus en humanistisch raadsman. Eerder publiceerden ze Hart van mijn land ik ben terug. Een literaire wandeling door het Zeeland van Hans Warren.

Deel 20 in de reeks LITERAIRE WANDELINGEN; EUR 19,50 | ISBN 978 90 5937 278 8 | 184 blz. | ca. 70 illustraties | www.lubberhuizen.nl Uitgeverij Bas Lubberhuizen, Singel 389, 1012 WN Amsterdam

Col: De zonnekoning

2012-01-04T05:30:00.001+01:00

Noorwegen heeft een schandaal om jaloers op te zijn. Er zijn sterke verdenkingen dat een onlangs opgedoken onbekend toneelstuk van Henrik Ibsen, De zonnegod, niet door Ibsen geschreven is, maar door de (21e-eeuwse) acteur en toneelschrijver Geir Ove Kvalheim, die ook andere stukken van Ibsen zou hebben vervalst, net als van de Nobelprijswinnaar Knut Hamsun.

Volgens sommige bronnen zou Kvalheim weleens zes jaar gevangenisstraf te wachten kunnen staan. Maar als hij echt een nieuw stuk van Ibsen geschreven heeft, verdient hij ook een plaatsje in de literatuurgeschiedenis.

Echte literaire vervalsing is zeldzaam. Bij de voorbeelden die ik uit de Nederlandse literatuur kan bedenken, werd het vervalste werk toegeschreven aan een anonieme of onbekende auteur; bovendien ging het meer om pastiches, zoals het Oera Linda Boek, of het werk van Cornelis Paradijs. Ook internationaal gezien ken ik weinig voorbeelden. Ja, de dagboeken van Hitler, maar die kun je toch bezwaarlijk een literaire auteur noemen. In de schilderkunst heb je nog weleens een gefrustreerde meester die in serie een aantal nieuwe Monets of Picasso's maakt. In de letteren heb ik daar nog nooit van gehoord.

Terwijl zoiets de internationale georganiseerde misdaad zoveel mogelijkheden zou bieden: een nieuwe Ideen-bundel van Multatuli met zijn gedachten over de opwarming van de aarde die in de negentiende eeuw al gezien kon worden ('Ik heb een man gekend die zich verheugde omdat hy zich nu weldra een zonnekoning meende')! Ongepubliceerde liefdesgedichten van P.C. Hooft ('En schept mijn' tongh' van uw lippen den honing / soo waant hij sich met recht een sonnenkoningh') Een vervolg op Berg van Licht ('En wellustig kronkelde zich Bassanus voorover tot hij met zijn scepter lichtaanrakende, van gouden weêrschijn van koningskronen fonkelende Antonius van heel nabij genaderd was'). Wat zou er niet allemaal boven tafel kunnen komen.

Noren! Gooi die Kvalheim niet in de gevangenis! Geef hem aan ons! Wat is een literatuur zonder vervalsers?

Age: Boekensalon: Cultural Emergency in Conflict and Disaster

2012-01-03T23:03:00.002+01:00

Boekensalon: Cultural Emergency in Conflict and Disaster

Wat is het belang van culturele noodhulp voor erfgoed? Op 19 januari 2012 vindt bij de Bijzondere Collecties van de Universiteit van Amsterdam een paneldiscussie plaats rond het boek Cultural Emergency in Conflict and Disaster. Dit baanbrekende eerste handboek voor culturele noodhulp is uitgegeven door het Prins Claus Fonds in het kader van het Cultural Emergency Response-programma (CER).

‘Het enige wat wij kapotmaken zijn stenen,’ zei Talibanleider Mulla Mohamed Omar over de vernieling van de Boeddha’s van Bamyan, de grootste staande beelden van Boeddha ter wereld. Maar meer dan stenen wilden de strijders de ziel breken van een cultuur, de geest van mensen die andere goden vereerden.

Dat cultuur een basisbehoefte is, vormt het uitgangspunt van het boek Cultural Emergency in Conflict and Disaster. Internationale erfgoedspecialisten, hulpverleners en politici bespreken het belang van de bescherming van door oorlog en rampen bedreigd cultureel erfgoed, maar ook de betekenis van cultuur als positieve kracht in de verwerking van rampen en de opbouw van getroffen gemeenschappen.

Paneldiscussie

De gasten in het panel van 19 januari hebben elk een eigen invalshoek. Marieke Sanders-ten Holte, voorzitter van de CER-stuurgroep, vertelt over de hedendaagse praktijk van het CER -programma. Irma Boom, die het boek Cultural Emergency in Conflict and Disaster ontwierp, belicht de rol van de vormgever. Els van der Plas, editor van het boek, gaat in op de aanleiding voor en noodzaak van deze publicatie. Steph Scholten, directeur UvA Erfgoed, treedt op als moderator.

Centraal staat de vraag waarom culturele noodhulp voor erfgoed belangrijk is. De gevarieerde achtergrond van de panelleden belooft een interessante gedachtewisseling. Na afloop is er gelegenheid om met een drankje erbij de discussie voort te zetten. De bijeenkomst wordt georganiseerd door de Bijzondere Collecties in samenwerking met het Prins Claus Fonds en NAi Uitgevers.

Over CER

Met het Cultural Emergency Response-programma verleent het Prins Claus Fonds ‘eerste hulp’ aan cultureel erfgoed dat is beschadigd of vernietigd door een ramp veroorzaakt door mens of natuur. Voor het Prins Claus Fonds is cultuur een basisbehoefte en daarom essentieel voor de mentale overleving van mensen in nood. CER is ervan overtuigd dat het redden van cultuur hoop en troost kan bieden aan getroffen gemeenschappen en kan bijdragen aan het herstel van eigenwaarde en identiteit. CER ziet culturele noodhulp als een integraal onderdeel van humanitaire noodhulpverlening.

Datum en tijd: donderdag 19 januari 2012, 17.00–19.00 uur
Locatie: Museumcafé Bijzondere Collecties
Adres: Oude Turfmarkt 129 (Rokin), Amsterdam
Aanmelding wordt op prijs gesteld: receptie-otm@uva.nl of 020–5257300
http://www.bijzonderecollecties.uva.nl

Pas verschenen: Mededelingen Weyerman

2012-01-03T12:31:00.002+01:00

De Mededelingen Jacob Campo Weyerman 2011-2 (winter 2011) is eind december verschenen. De aflevering is geheel gewijd aan een van de oprichters van de stichting, André Hanou († februari 2011). Het nummer bevat een aantal ongepubliceerde stukken uit zijn nalatenschap:

- ‘Woord vooraf’
- ‘Utrechts kabaal. De Secrete Correspondentie (1720-1721), de Noodige Aanmerking (1721) en hun schrijvers’
- ‘De geleerdentijdschriften van Marten Schagen, I’
- ‘De geleerdentijdschriften van Marten Schagen, II’
- ‘De geleerdentijdschriften van Marten Schagen, III’
- ‘Vrienden en vrouwen van Paulus van Hemert. Documenten over het leven van Nederlands bekendste wijsgeer rond 1800′
- ‘Kinkers jeugd’
- ‘”Goede morgen, landgenoten!” Opmerkingen over het leesmilieu van de Janus Verrezen (1795-1798)’
- André Hanou en Lou Spronck, ‘”Waarde vriend! Weder eene jeremiade uit Patmos”. Aanvullingen op de briefwisseling Kinker’

Col: Hoe uw taal gaat veranderen

2012-01-03T05:30:00.001+01:00

Weet je wat, ik ga eens wat voorspellen over het Nederlands in 2012. Nu, aan het begin van het jaar, spreekt u het jaartal aan het eind van de vorige zin in uw hoofd nog uit als 'tweeduizendtwaalf'. Straks, voor de volgende oudejaarsavond, zal dat voor velen van u niet meer gelden. Die horen dan 'twintig-twaalf'. Allerlei stagiaires die bij radioprogramma's werken zullen in de loop van dit jaar telefonisch contact zoeken met deskundigen. Die deskundigen bestaan eigenlijk niet, er is niemand die hier echt onderzoek naar doet, maar er zal allicht iemand ijdel genoeg zijn om toch naar het mediapark af te reizen om daar te zeggen waar het aan ligt: aan de invloed van het Engels.

Nu is het grappige dat het op dit moment nog niet zo is dat alle Engelstaligen 'twenty twelve' zeggen; er zijn er ook veel die 'two thousand and twelve' zeggen, en nog weer anderen die het niet zo precies weten. Maar er zijn aanwijzingen genoeg dat deze kwestie binnenkort in het Engelse taalgebied zal zijn vastgelegd, zo legde de lezenswaardige Amerikaamse taalcolumnist Ben Zimmer eerder deze week uit. Er komen namelijk twee evenementen aan waarvan de organisatoren er allebei voor gekozen hebben voor de vorm met 'twenty': de Olympische Spelen in Londen en de Amerikaanse presidentsverkiezingen, of in ieder geval het campagneteam van president Obama. Deze zullen de boodschap met twenty met zoveel kracht de wereld inslingeren, dat mensen het vanzelf gaan overnemen.

De kwestie heeft daarna alles in zich om door in ieder geval sommige Nederlandstaligen te worden overgenomen. Beide evenementen zullen ook bij ons lange tijd onderwerp van gesprek zijn. Men zal ook voor het Nederlands een logica ontdekken om het op deze manier te doen: zeiden we honderd jaar geleden niet ook 'negentien-twaalf' in plaats van of naast 'negentienhonderd-twaalf'. De taaladviseurs zullen erover vergaderen en concluderen dat er niets tegen deze uitspraakvorm is. En zo komt op zeker moment iemand tot de conclusie dat er iets veranderd is. Vervolgens gaat de nieuwe vorm in enkele jaren tijd zijn opgang maken. Men gaat deze opgang toeschrijven aan de sociale media, aan het gebrekkige rekenonderwijs, enz. De kwestie gaat een taalergernis worden. Over veertig jaar zul je op internet nog mensen kunnen vinden die zich ergeren aan deze onlogische, vage, overdreven, slordige, anglicistische uitspraak.

Dan vindt op zeker moment iemand dit stukje terug in de archieven van Neder-L en men zal concluderen dat het allemaal mijn schuld is. Want ik zag het aankomen en schreef er alleen een ironisch stukje over, zonder er iets aan te doen.

Col: Smiley neerkrabbelt

2012-01-02T05:30:00.001+01:00

In het januarinummer van Onze Taal staat een mooie beschouwing van Frank Jansen, misschien wel de beste stilist onder de Nederlandse taalkundigen. Dat is ook vaak zijn onderwerp, schrijfstijl, in dit geval die van elektronische communicatie, maar lang niet alle stijlonderzoekers kunnen zelf zo goed schrijven.

'Dubbele espresso pakken doet', is de titel van het artikel, maar aan dat soort zinnetjes is slechts een klein deel gewijd: het gaat vooral over smileys. In 2010 werd een jongen die een dreigmail aan premier Rutte had verstuurd, vrijgesproken omdat hij smileys aan zijn tekst had toegevoegd (Jansen: 'Zijn in films de griezeligste schurken niet juist degenen die hun tegenstander lekprikken met een glimlach?') Naar aanleiding daarvan gaat Jansen in op de vraag hoe we precies smileys gebruiken. Hij bespreekt vooral heel precies de nadelen van die nieuwe lettertekens (er zijn er te weinig, ze zijn weinig precies en vaak een beetje kinderachtig), die ervoor zorgen dat internetgebruikers naar andere stijlmiddelen grijpen om hun emoties uit te drukken; in de ondertitel van zijn artikel spreekt hij van de 'terugkeer van de indirecte stijl'. Jansen geeft een paar sprekende voorbeelden:

Dubbele espresso pakken doet
Daar driedubbele espresso met een scheut cognac van maakt
Muur zoekt om hoofd tegen te slaan
Oordopjes in doet
Poepen gaat
Tevreden achterover leunt
Trots buiging maakt
Waxinelichthouder uit vet trekt

Volgens Jansen is deze stijl een aanwijzing voor een (hernieuwd) besef dat "je het hart van de lezer nog steeds het snelst bereikt via de omweg van de (geveinsde) objectieve beschrijving". Dat is aannemelijk, behalve dat Jansen ten onrechte veronderstelt dat die indirecte internetstijl een recent verschijnsel is. Ik herinner me dat soortgelijke zinnetjes al begin jaren negentig in chatboxen gebruikt werden, al was de stijl toen nog niet zo sprekend, met die espresso's en zo. (Ik schreef in 1994 een boekje over het Internet waarin melding wordt gemaakt van die zinnetjes. Smileys moest je toen nog zelf intypen al circuleerden er al al wel lange lijsten van, en chatsessies werden doorlopend onderbroken doordat het modem van een vam de deelnemers vastliep. Er is dan ook geen reden om te denken dat die stijl nu ineens de lachende gezichtjes gaat vervangen.)

Ook het specifieke stijlmiddel van het verbogen werkwoord aan het eind, waaraan al Jansens' voorbeelden voldoen, zonder dat de schrijver daar vreemd genoeg iets over zegt, was toen geloof ik nog niet uitgevonden. In het Nederlands is het een kenmerk van bijzinnen ('hij zegt dat hij een koekje wil') en van kindertaal, al wordt in de laatste de verbuiging meestal weggelaten ('koekje eten') en volgens een beroemd artikel uit 1974 van de Groningse taalkundige Jan Koster — zoals Frank Jansen misschien de grootste stilist is, is Jan Koster mogelijk de interessantste denker onder de Nederlandse taalkundigen — wordt aangetoond dat die volgorde de 'onderliggende' in het Nederlands, dat wil ongeveer zeggen: de meest basale. Waarom duikt die basale volgorde nu hier op? Het heeft waarschijnlijk te maken met het licht humoristische effect dat bereikt wordt en dat de mededeling vanzelf al een beetje ironisch laat klinken. De schrijver schept daarmee nog meer afstand tot de gevoelens die hij uitdrukt: volgens Jansen is de 'omweg' immers het voornaamste doel van de indirecte stijl.

Daarbij kiest de chatter dan wel voor een bestaande constructie uit het Nederlands en niet voor een echt geheel nieuwe: 'Dubbele pakken espresso doet' zou nog wel begrijpelijk maar te vervreemdend zijn.

Zoals het waarschijnlijk ook geen toeval is dat uitgerekend het onderwerp van de zin wordt weggelaten en niet een voorwerp (je zegt 'espresso pakken doet' en niet 'ik pakken doe', en evenmin dat er vaak een loos werkwoord wordt ingevoegd ('espresso pakken doet' en niet 'espresso pakt'). Volgens sommige taalkundigen heeft de afwijkende volgorde in hoofdzinnen (werkwoord voor het voorwerp) iets te maken met de vervoeging van het werkwoord. In ieder geval weten we dat niet vervoegde werkwoorden altijd achteraan staan: je zegt 'ik wil een espresso pakken' en niet 'ik wil pakken een espresso'.

Nu betekent vervoeging in het Nederlands: het werkwoord past zich aan het onderwerp van de zin aan ('ik ga', 'jij gaat'). Door nu dat onderwerp weg te laten en door de vervoeging uit te drukken op zo'n loos werkwoord als doet, wordt de neiging het hoofdwerkwoord naar voren te verplaatsen minder groot. Maar misschien begin ik er nu te veel in te zien. *Echt met koffiedrinken stoppen moet.*

Naschrift 14:30. Terwijl ik dit vanochtend schreef was ik vreemd genoeg vergeten dat het onderwerp anderhalf jaar geleden ook even woedde op het taalminnende internet. Deze discussie werd toen samengevat en becommentarieerd door P.A. Coppen in een van zijn miniatuurtjes. Na wat ik hierboven schreef, zijn de superlatieven even op, dus kan ik noet goed zeggen wat P.A, betekent voor de Nederlandse taalkunde, maar dat stukje moet u zeker lezen.

Col: Voornemens voor de liefhebber van het Nederlands

2012-01-01T01:21:00.000+01:00

Niet langer kalm blijven als iemand zegt dat dit of dat woord moet worden afgekeurd omdat het een 'germanisme' is, maar eindelijk een Bond van Germanismejagers-jagers oprichten.
Achterhalen waarom J.F. Martinet, Frederik van Leenhof en Nicolaus Mulerius zijn opgenomen in de erehemel van de DBNL

Zo vaak mogelijk de manier van schrijven van ministeries belachelijk maken, met name dat van het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen.
Medeburgers erop wijzen dat het leerzamer is om boeken te lezen dan teitterberichten van, pakweg, @geertwilderspvv; daarmee doorgaan tot die medeburgers er gek van geworden zijn.
Het ideale Twitterbericht vinden. In het algemeen: attent zijn op mooie zinnen overal om je heen en deze zo mogelijk met de wereld delen middels Twitter.
Eindelijk het Verzameld Werk van Ter Braak lezen (vorig jaar tamelijk geruisloos als e-book verschenen).
Me aanmelden als vrijwilliger om lessen Nederlands als vreemde taal te geven - de behoefte daaraan is nog steeds veel groter dan het aanbod.
De neerlandistische tijdschriften lezen en er artikelen voor schrijven (en zorgen dat het enig echt gratis wetenschappelijke tijdschrift, Neerlandistiek.nl, nieuw leven wordt ingeblazen.
Zoeken naar die ene website die bestaande (gratis én betaalde) e-books wel op een overzichtelijke en doorzoekbare manier doorzoekt.
Je niets aantrekken van mensen die vinden dat het 'teveel' moet zijn in plaats van 'te veel' of andersom.
Een jaartje lief zijn voor de Taalunie.

Col: Linguïstisch Miniatuurtje CXLVIII: Grammar feud, the best is yet to come

2011-12-31T10:20:00.005+01:00

Ja beste grammar feud-vrienden, aan alle goede dingen komt een eind, maar het mag dan zo zijn dat rozen verwelken en schepen vergaan, de grammar feud blijft altijd bestaan. Gisteren merkte ik al op dat de grammar feud van alle tijden is en sinds mensenheugenis over de hele wereld beoefend wordt. Dat zal dus na deze bescheiden poging tot standaardisering niet veel anders zijn. Toch is het goed om door middel van een kleine terugblik op de afgelopen week vooruit te kijken naar hoe het nu verder moet. Hoe heeft de afgelopen week ons leven verrijkt en ons de middelen ter hand gesteld om in de toekomst met meer bevrediging het grammar feud-spel te spelen?

Wat is precies de meerwaarde van zo'n strak regelsysteem? Al eerder merkte ik op dat in grammar feud-discussies veel mensen de neiging hebben om snel een favoriet argument te kiezen, een standpunt in te nemen, om dat vervolgens met hand en tand te verdedigen. In een discussie met drie deelnemers krijg je dan een stuk of drie argumenten waartussen de bal een tijdje heen en weer kaatst, en aan het einde gaat iedereen uitgeput of boos weer naar huis. Zo is de lol er snel af.

Het eerste wat je ervaart in een grammar feud-speelronde is dat het eigenlijk niet om de standpunten gaat, maar om de argumenten. Het is natuurlijk niet verboden om standpunten in te nemen, maar waar het in een grammar feud-discussie over gaat is dan hoe zo'n standpunt onderbouwd wordt met argumenten, of hoe de argumenten worden afgewogen om tot een standpunt te komen. Grammar feud heeft daardoor minder het karakter van een debat, waarbij het erom gaat een van de standpunten als winnaar uit te roepen, maar meer het karakter van een discussie, die eerder een verkenning van de problematiek vormt. Waar een debat vaak doelgericht naar de overwinning toewerkt, is de discussie hoofdzakelijk gericht op de breedte van de overwegingen.

Waarom is dit belangrijk? Omdat de grammatica een zogeheten rommelig probleem vormt. De grammatica (en eigenlijk de taal in het algemeen) zit eigenlijk helemaal niet zo netjes in elkaar als mensen vaak denken. Er zijn maar weinig regels die in alle gevallen opgaan, er zijn geen duidelijke voorschriften om tot een sluitende analyse te komen, en zelfs als je je beperkt tot "correct spreken en schrijven" staat nergens ondubbelzinnig vastgelegd wat dat precies is. Dat maakt grammatica tot een slecht gestructureerde problematiek zonder duidelijke oplossingen.

Om in deze chaos je weg te kunnen vinden is het nodig dat je overal kleine aanwijzingen kunt herkennen en dat je die tegen elkaar kunt afwegen. Een gereguleerde grammar feud is de ideale manier om je hierin te bekwamen. Uiteraard is er in het echte leven geen door de experts voorgekookt lijstje met stellingen voorhanden, maar het kan geen kwaad om je te realiseren dat het samenstellen van een zo lang mogelijk lijstje een belangrijke voorbereiding voor een bevredigende grammar feud is. En natuurlijk kun je gaandeweg het spel het lijstje met nieuwe argumenten uitbreiden. Als ze maar op dezelfde manier als de andere besproken worden.

Dát is eigenlijk de belangrijkste les van de afgelopen week. Niet zozeer dat het niet gaat om het winnen, want het is waarschijnlijk een onuitroeibare menselijke neiging om gelijk te krijgen, maar het inzicht dat je, in blind enthousiasme voor je eigen argumenten, andere verwaarloost of onbesproken van tafel veegt. Dat is niet zoals grammar feud gespeeld moet worden. De kern van het spel is dat elk argument serieus genomen moet worden.

Daarmee sluit ik deze serie af. Blijf spelen, beste grammar feud-vrienden. Ontwikkel zelf je eigen grammar feud-kwesties door zo veel mogelijk argumenten te verzamelen rond kwesties die spontaan opkomen. Neem elk argument serieus en weeg het af tegen andere. Speel desnoods de mol om de discussie gaande te houden. Bedenk dat een bevredigende discussie altijd beter is dan een onbevredigende winst.

Tot slot, om het af te leren, nog een kleine, neutrale kwestie, ter illustratie van het feit dat een grammar feud-kwestie ook een ja-neevraag kan zijn.

Grammar feud-kwestie: is de gebiedende wijs een persoonsvorm?

Lekker kort, geen subtiele of gedetailleerde uitleg, maar een heldere vraag. Moet je de gebiedende wijs als een persoonsvorm zien of niet? Dit zijn de stellingen:

De persoonsvorm is de vorm van het werkwoord die in persoon en getal met het onderwerp overeenkomt.
Vroeger bestond de gebiedende wijs ook in het meervoud, zoals je ziet in Komt allen tezamen.
De gebiedende wijs is altijd gewoon de stamvorm van het werkwoord.
De zin Had maar beter opgelet staat in de gebiedende wijs.
De gebiedende wijs was vroeger een persoonsvorm, maar nu niet meer.
Een wederkerend voornaamwoord bij een gezegde met gebiedende wijs is altijd in de tweede persoon: Vergis je niet, Let goed op jezelf.
De gebiedende wijs staat niet in een bepaalde tijd, zoals onvoltooid verleden tijd of voltooid tegenwoordige tijd.
Sommige werkwoorden kennen helemaal geen gebiedende wijs, zoals Kan schaatsen! of Moet slapen!
Je kunt geen hulpwerkwoorden bij een gebiedende wijs zetten.
De gebiedende wijs komt niet voor in beknopte bijzinnen.
Van het werkwoord zijn bestaat een aparte gebiedende wijs (Wees niet bang), die nergens anders meer als persoonsvorm gebruikt wordt (niemand zegt Ik wees bang).

Veel speelplezier!

Peter-Arno Coppen

Col: Leo Vroman en de aandachtseconomie

2011-12-31T05:30:00.000+01:00

Er is geen betere manier, vind ik, om het jaar af te sluiten dan met prachtige interview dat twee redacteuren van het prachtige tijdschrift Vooys hadden met de prachtige schrijver Leo Vroman. (Ook in Trouw staat vandaag ook al een mooi interview, wat is die man toch interviewbaar! Je vraagt je af waarom hij niet iedere week door iedere krant geïnterviewd wordt.)

Vroman, een man die de PC Hooftprijs kreeg negen jaar voordat Wim Kan zijn eerste tv-conference zou houden, is iemand die er geen genoeg van krijgt, iemand van wie nu al valt te voorzien dat over drie jaar, bij zijn honderdste verjaardag een bundel van minstens 1000 pagina's zal verschijnen, hoewel al die gedichten nog geschreven moeten worden (na voltooiing van eerst nog een andere bundel).

Niemand is levendiger dan een levendige oude man of vrouw en geen levendige man of vrouw is levendiger dan Vroman. Volgens zijn geliefde Tineke vindt ze nog steeds iedere dag een gedicht op haar kussen. Die gedichten tonen bovendien, net als dit interview, een mateloze nieuwsgierigheid naar alles. Bijvoorbeeld naar rampen: "‘Je weet het nooit, eigenlijk, er kan toch nog iets gebeuren. Nog even, misschien zie ik de wereld nog wel vergaan. Ik ben een ‘disaster freak’, zegt Tineke, als er kans is op een tornado hier, kijk ik altijd of de batterijtjes van mijn camera nog goed zijn."

In een aardig stuk in de boekenbijlage van NRC Handelsblad (niet online) schreef Arjen Fortuin gisteren over de 'aandachtseconomie' die het literaire klimaat momenteel beheerst. In dat opzicht is Leo Vroman een schrijver van deze tijd, want in het interview toont hij ongegeneerd zijn grote verslaving aan aandacht. Een gedicht is pas af als hij het naar de redactie heeft gemaild en die redactie er bovendien een waarderend woord over gesproken heeft. "Goede recensies heb ik wel nodig, geloof ik.," zegt hij tegen zijn interviewsters van Vooys. "Schrijf er maar gauw één." Aan de andere kant zegt hij tegen Trouw: "Stel je voor dat ik de Nobelprijs zou krijgen, en dat ik dan helemaal naar Oslo moest, mij omkleden, naar zo'n diner..." Vooral die zorg om dat 'omkleden' is prachtig Vromaniaans.

Wat dat betreft is het jammer dat Vroman het weblog nooit heeft ontdekt. Het is waar dat je er ook het risico loopt op slechte reacties, maar eigenlijk had iemand bij zijn uitgever ervoor moeten zorgen dat er een mooie site was waar je iedere dag een nieuw gedicht van Vroman vond, en de mooiste positieve reacties van lezers op die gedichten. Hopelijk komt het er nog van in 2012, er is nog tijd genoeg voor een bloeiend log!

Col: Linguïstisch Miniatuurtje CXLVII: Grammar feud, the final countdown

2011-12-30T11:36:00.002+01:00

Goedemorgen grammar feud-vrienden, hier is weer een nieuwe, geheel gratis spelset voor het inmiddels razend populaire gezelschapsspel grammar feud (voor de regels, zie hier). Aan die populariteit wordt trouwens wel eens getwijfeld. Men vraagt zich af of ik dat allemaal maar verzin, in een listige poging een wensdroom te verwezenlijken. Wel, beste grammar feud-vrienden, laat ik jullie verzekeren dat niets minder het geval is.

Het spel grammar feud is helemaal niet zo nieuw, het is in werkelijkheid al eeuwenoud. Het wordt over de hele wereld al sinds mensenheugenis gespeeld, aan de eettafel, op het werk, in de kroeg, en gewoon op straat. Overal kunnen plotseling clubjes mensen ontstaan die in een potje grammar feud terecht komen. Soms gaat het over spelling of over de betekenis van een woord, maar het kan ook gaan over de toepasselijkheid van een zinsconstructie of de manier waarop je iets uitspreekt. Er wordt bij gelachen en tandengeknarst, er zijn korte potjes en er zijn spelrondes die zich over weken uitstrekken.

Helaas wordt het spel overal met onduidelijke, of eigen huisregels gespeeld. Daardoor is vaak niet voor alle deelnemers duidelijk welke afwegingen er nu gemaakt worden, en om welke stellingen het precies gaat. Daardoor komt het spel vaak niet goed tot zijn recht. Maar toch weerhoudt dat niemand ervan om de volgende keer weer fanatiek mee te doen. Ik geloof dat ik gerust mag beweren dat grammar feud het oudste en populairste verborgen spel in onze samenleving is. Het wordt echter hoog tijd voor een standaardisering van de regels.

Dan nu de grammar feud-kwestie van vandaag. We houden het bij de niet-controversiële onderwerpen, dat zijn de beste om de techniek in de vingers te krijgen. Deze is ook geschikt voor jonge taalgebruikers, die net het verschil tussen voorwerpen en bepalingen geleerd hebben.

Grammar feud-kwestie: In de zin Nederland grenst aan Duitsland zit een zinsdeel aan Duitsland. Is dat een bijwoordelijke bepaling van plaats of een voorzetselvoorwerp? Kies het beste antwoord.

En dit zijn de stellingen:

Grenzen aan is een vaste combinatie van werkwoord en voorzetsel.
Het zinsdeel aan Duitsland heeft een duidelijke plaatsbetekenis.
In de Algemene Nederlandse Spraakkunst staat grenzen aan bij de gezegdes met voorzetselvoorwerp.
Van een zin als Dat grenst aan het onmogelijke bestaat geen versie Dat grenst eraan dat het onmogelijk is.
Het is hetzelfde geval als Het schilderij hangt aan de wand, en daar is aan de wand bijwoordelijke bepaling van plaats.
Het zinsdeel aan Duitsland is niet vervangbaar door een neutrale bijwoordelijke bepaling van plaats, zoals Nederland grenst ergens.
Grenzen aan kun je wel figuurlijk gebruiken, zoals in Dat grenst aan het ongelooflijke, maar hier is het letterlijk gebruikt.
Je kunt aan Duitsland in deze zin niet weglaten.
Het werkwoord grenzen in deze constructie is een germanisme, want het is uit het Duits afkomstig.
Vroeger was het Nederland grenst met Duitsland.
Het voorzetsel aan heeft hier zijn eigen betekenis, die omschreven kan worden met tegen...aan.
Je kunt niet zeggen Nederland grenst, en wel aan Duitsland.

Veel speelplezier!

Peter-Arno Coppen

Col: Dichterlijk hun

2011-12-30T05:30:00.000+01:00

Ramsey Nasr, de Dichter des Vaderlands, publiceerde gisteren in NRC Handelsblad een meesterlijk gedicht, 'Het dooit onder de korven' (hier is een internetversie). Zijn onlangs verschenen bundel Mijn nieuwe vaderland viel mij tegen, maar dit gedicht is op de valreep hét gedicht van het jaar.

Het gedicht wemelt van de beelden, van de gedachten over het leven en (toch ook) de samenleving en vooral ook van taal. Moeiteloos schakelt hij over van het ene register naar het andere, van 'flemen' en 'burlen' via 'verzamelaarsbenen' naar 'koninginnenpap'. Zoals het ook speelt met dichtvormen: 'Het dooit onder de korven' opent met twee klassieke jambische pentameters (regels van ieder vijf keer een onbeklemtoonde lettergreep gevolgd door een beklemtoonde): "Het is de fout geweest van onze goden. / Zij waren eerst en hemelsbreed aanwezig." Gaandeweg verliezen de regels hun vorm, en het eindigt met regels die wel het juiste aantal lettergrepen hebben maar niet meer metrisch zijn: "tot waar geen enkele moeder of vader / geen vallende sneeuw nog halen komt."

Het gedicht bestaat uit vier delen, ieder met een eigen toon. In deel vier klinkt de moderne rancuneuze Nederlander aan het woord. En daarin gebeurt ineens iets interessants met een voornaamwoord:

Nogmaals, de opdracht is helder als zat.
Men pakke een torenspits, een kwast
en smeren die hap: kind kan de was.
[...]
Hebt u de kerk en de zendmast gehad
smeert dan goed door op rotonde, parkeervak
een afslag, de voetbalstip in het gras
— hun vallen op geometrische vormen.
[...]

Dat hun aan het begin van de laatstgeciteerde regel, dat is dubbelzinnig en vallen daarmee ook. Het kan zowel het moderne hun zijn, het onderwerp van een werkwoord vallen, maar ook een bezittelijk voornaamwoord: het vallen is van hun. Dat Nasr zich hiervan bewust is, blijkt ut het feit dat hij vervolgens met dat hun speelt, in de context van onder andere een hoogstanden werkwoord (het 'woord van het jaar' van enkele jaren geleden):

't Is tijd om hun neer te swaffelen.
Verblindt hun met bloemen, kleurig en strak
liggen Hollandse bollen in slagorde.
Maakt dat hun landen, zwaait! lacht!
[...]

Ook aan het eind van het gedicht komt hij erop terug, in een constructie die moeilijk anders te lezen is dan als met een modern hun (net als eerder die regel met dat swaffelen, natuurlijk):

Ontsteekt de broeikassen op volle kracht
opdat wij die kutgoden eerste klas
met de stront in hun ogen zullen verrassen.
Dat hun neerstorten — recht op ons af.

Dat 'kutgoden eerste klas', dat vind ik trouwens ook meesterlijk. Het drukt volgens mij precies de hopeloze zelfvernietigende opstandige arrogantie uit die zo goed verklaart wat er op de andere pagina's van de krant van gisteren staat.

Col: Linguïstisch Miniatuurtje CXLVI: Grammar feud, part 4

2011-12-29T11:05:00.004+01:00

Welkom terug, grammar feud-vrienden! De postzakken met e-mails blijven binnenstromen. Veel hartverwarmende verhalen uit het land over grammar feud-clubjes die spontaan opgericht worden. Jong en oud geven zich over aan dit boeiende spel (voor de regels zie hier), dat blijkbaar een snaar aanslaat die diep in het nationale volksgevoel resoneert. Naar het schijnt wordt er niet alleen in de huiskamer gespeeld, maar ook in het openbaar vervoer, in de file, en in de horeca. Sommige restaurants hebben het spel al verboden omdat alle gasten bij het spel betrokken worden en hierdoor de aandacht voor het eten totaal verliezen. Zorgvuldig bereide gerechten verpieteren onaangeroerd op de borden, obers en koks ijlen doelloos heen en weer.

Uit de lezerspost rijzen enkele brandende vragen op, die ik graag wil beantwoorden, voordat ik de grammar feud-kwestie van vandaag presenteer. Allereerst de vraag: Kun je grammar feud ook alleen spelen? Antwoord: ja dat zou wel kunnen, maar dan is de lol er snel af. Veel mensen hebben de neiging het heel snel met zichzelf eens te zijn, terwijl het spel juist opbloeit bij onenigheid. Uit de didactische literatuur is het bekend dat een zekere mate van cognitieve frictie het leren bevordert, en in je eentje is het heel lastig om zoiets te bereiken. Ook de spelvariant met de molkaarten is regeltechnisch niet met één speler uit te voeren. Daarnaast is het natuurlijk een gezelsschapsspel dat sociale banden verstevigt en mensen meer inzicht in elkaars beweegredenen geeft. Dus waarom zou je het alleen willen spelen? Er zijn immers genoeg mensen die graag meedoen.

Veel andere vragen gaan over een tegenvallend spelverloop. De deelnemers betrekken heel snel stellingen, kiezen een favoriet argument en blijven daar met een verbeten trek op het gezicht in steken. Wat dat betreft moet ik misschien de hand in eigen boezem steken: dat ligt misschien een beetje aan de presentatie. Doordat ik de argumenten in een lijstje presenteer, heeft iedereen natuurlijk de neiging om meteen het lijstje vluchtig door te lezen. Daarbij spreken sommige argumenten je meteen aan, terwijl de andere maar half doordacht worden. Daarom gaf ik aan het begin de aanwijzing om eerst alle argumenten apart te spelen, en daarna pas te vergelijken.

Het verdient daarom eigenlijk toch aanbeveling om in de webshop van Neder-L de officiële spelsetjes te bestellen. Dan staan de argumenten allemaal op aparte kaartjes. Je kunt dan de kaarten schudden, en in een gesloten pak op tafel leggen. Daarmee dwing je af dat elk argument eerst helemaal doordacht wordt op waarheid en relevantie. Pas als het argument naar ieders tevredenheid is afgehandeld, wordt de volgende kaart omgedraaid.

Beste grammar feud-vrienden, hier laat ik het even bij. Blijf spelen, blijf schrijven. Ik kan niet beloven dat iedereen persoonlijk antwoord krijgt (er is meer in het leven dan grammar feud), maar wees verzekerd van mijn oprechte ontroering!

Dan is het nu tijd voor de nieuwe kwestie. Ditmaal weer een neutrale kwestie, tussen het plotseling opgelaaide fulmineren tegen het gebruik van het Engels -en de kritiek daar weer op- door. Er zit wel een Engels angehaucht argument bij, maar dat is niet opzettelijk.

Grammar feud-kwestie: In het Nederlands schrijven we het woordje te bij het hele werkwoord (om een glas champagne te drinken) als een los woordje. In de zinsontleding benoemen we het als een voorzetsel. Maar is dat wel terecht? Is te niet eigenlijk een voorvoegsel bij het werkwoord, dat we ten onrechte als apart woordje schrijven? De vraag is dus: is te bij hele werkwoorden een los voorzetsel, of is het een deel van het werkwoord?

Niet zeggen dat het een los woord is maar een andere woordsoort, want dat mag niet in grammar feud. Kies een van de twee antwoorden. Dit zijn de argumenten:

In het Engels is te duidelijk het voorzetsel to. Je kunt zelfs woordjes tussen to en het werkwoord zetten: to boldly go where noone has gone before.
Als te een voorvoegsel zou zijn, zou je verwachten dat het in plaats van andere voorzetsels zou komen te staan. Maar werkwoorden die al een voorzetsel als voorvoegsel hebben (opeten, aansteken) kunnen toch te krijgen.
In het Nederlands is de taalnorm dat je te los van het werkwoord schrijft, en dat kan dus niet onterecht zijn.
Je kunt geen bepalingen tussen te en het werkwoord plaatsen. Je kunt dus niet zeggen Ik probeer te niet knoeien of Om te hard zingen moet je goede longen hebben.
In het Duits schrijf je zu aan het werkwoord vast als er een ander deel van het werkwoord voor staat: anzurufen.
Je kunt tussen te en het hele werkwoord een hulpwerkwoord zetten. Naast Het is beter om niet zo veel te eten heb je Het is beter om niet zo veel te mogen eten.
Het woordje te wordt juist gebruikt om scheidbare werkwoorden te scheiden. Je hebt opbellen, en met te wordt het op te bellen.
Als je een hulpwerkwoord tussen te en het hele werkwoord zet, moet dat hulpwerkwoord zelf ook in de infinitief staan. Dan hoort te dus bij het hulpwerkwoord.
Te wordt opgeroepen door het voegwoord om (om te lachen), of door hulpwerkwoorden (schijnen te lachen, zitten te lachen). Er zijn geen voorbeelden in het Nederlands van voorvoegsels die door andere woorden worden opgeroepen.
Soms kun je te weglaten: naast Je hebt weer zitten te knoeien heb je ook Je hebt weer zitten knoeien.
Als te een voorzetsel zou zijn, zou je eigenlijk het hele werkwoord een zelfstandig naamwoord moeten noemen (zoals in te Amsterdam). Maar in te wensen is wensen geen zelfstandig naamwoord.
Net als het voorvoegsel ge- heeft te geen enkele betekenis.

Veel speelplezier!

Peter-Arno Coppen

Col: Moord en brand schreeuwen over het Engels

2011-12-29T07:19:00.001+01:00

Wat is het toch een zegen voor de maatschappij dat taalkundigen het niet voor het zeggen hebben. Je hoort weleens grapjes over de economen met hun blindheid voor de crisis en hun vakgebied dat van nabij beschouwd niet veel meer is dan een brok neoliberale ideologie onder een kwak statistiek. Maar als de taal ooit net zo belangrijk wordt als de centjes, doen wij het vast niet veel beter.

Neem het opiniestuk dat Rik Smits vandaag in de Volkskrant publiceert. Smits is een slimme man en de auteur van niet alleen een waardevol proefschrift, maar ook van mooie populaire boeken over taal - vorig jaar won hij nog terecht de populariseringsprijs van de Landelijke Onderzoeksschool Taalwetenschap. Maar in dit artikel slaat hij de plank mis.

Het artikel is vooral een opsomming van wat de gemiddelde taalmopperaar vindt dat er allemaal mis is in Nederland. Nederlanders denken dat ze o zo goed Engels spreken, maar feitelijk hoor je een tramconducteur soms dingen zeggen die ongrammaticaal zijn. In de collegezalen spreken Nederlandse docenten houterig Engels ten overstaan van Nederlandstalige studenten. "Geen ander land benadeelt de eigen bloem der natie moedwillig zo ernstig."

Het gaat me niet om Smits' mening, of om het feit dat zijn oplossing van de huidige malaise bijna een karikatuur lijkt van en taalmopperaarsstandpunt: zorg dat het universitaire onderwijs voortaan in het Nederlands is, dan stromen de buitenlandse studenten met geld vanzelf toe. Het gaat me erom dat er in het stuk geen enkele verifieerbare mededeling wordt gedaan.

Discussies over taal hebben bijna altijd dit niveau: iemand doet plompverloren allerlei mededelingen over hoe het naar zijn gevoel is, zonder te verwijzen maar cijfers of andere objectieve gegevens. Dat nare, knagende gevoel is voor de ware taalliefhebber kennelijk al genoeg. "Heel bijzonder is hoe we ons van onszelf vervreemden en ons daarover ook nog eens vol zelfoverschatting op de borst kloppen met onze mythische talenkennis," roep je dan, zonder enige verwijzing naar onderzoek waarin die zelfoverschatting wordt aangetoond. "Maar ook dat Engels bestaat vooral in onze verbeelding, het niveau ervan overstijgt lang niet altijd dat van een automatisch vertaalde Koreaanse gebruiksaanwijzing."

Het klinkt grappig, maar het is ook inhoudsloos. Misschien overstijgt het Engels van de gemiddelde Nederlander 'lang niet altijd' het genoemde niveau, maar het Engels van de gemiddelde Engelsman doet dit vast ook niet. Het probleem is vooral dat we bijzonder weinig weten over al deze dingen. Er zijn bijvoorbeeld in het geheel geen betrouwbare gegevens over het niveau in het Engels van de gemiddelde Nederlander. Zelfs over welke cursussen er op welke universiteiten er nu echt in het Engels worden aangeboden, bestaan nauwelijks gegevens. Of dat ene een beetje rare zinnetje van de tramconducteur representatief is: ik zou het niet durven zeggen.

Als iemand 'taalkundige' achter zijn naam zet in een stuk in de krant, verwacht je dat zijn opinie onderbouwd wordt met meer dan alleen een gevoel van onbehagen. Het is duidelijk dat er iets gaande is: het Engels krijgt langzaam maar zeker een steeds sterkere plaats in onze samenleving. Hoe dat gebeurt, hoe schadelijk het is, hoe de mensen erop reageren, dat weten we niet. Er is geen reden om in de Volkskrant moord en brand te schreeuwen, zoals er eigenlijk ook geen reden is om achterover te leunen. Het wordt hoog tijd om de feiten eens boven water te krijgen.

Col: Linguïstisch Miniatuurtje CXLV: Grammar feud, the legend goes on

2011-12-28T11:38:00.002+01:00

Vandaag, beste Grammar feud-vrienden (voor de regels, zie hier), weer een niet-controversiële kwestie, die ook nog eens niets met de taalnorm te maken heeft. Een pure zinsontledingskwestie van een bedrieglijke eenvoud, totdat je wat verder in het spel komt. Bij kwesties als deze, waar emoties nauwelijks een rol spelen, is het gevaar groot dat de speelronde te snel tot een conclusie komt. Dan is het spel voorbij voordat je er erg in hebt, en zit iedereen elkaar een beetje glazig aan te kijken rond de tafel. Dat kan natuurlijk niet de bedoeling zijn.

Het ligt een beetje aan het gezelschap, maar als je een te grote eenstemmigheid of apathie verwacht kun je overwegen om de zogeheten molkaarten in te zetten. De regels daarvoor zijn als volgt: je neemt de kaart waar een mol op afgebeeld is, en die vul je aan met blanco molkaarten tot het aantal deelnemers. Die schud je goed, en je deelt ze gesloten uit. De spelers mogen hun molkaart niet aan de anderen laten zien!

De speler die de kaart met de mol krijgt uitgedeeld is de mol. Zijn taak is om het spel zo lang mogelijk gaande te houden. Dat kan door op strategische momenten, als iedereen het eens dreigt te worden, een van de afgewezen stellingen te verdedigen, of als het spel dreigt in te zakken een prikkelend standpunt in te nemen. Maar let op: de mol mag zichzelf niet bekend maken!

Wanneer iemand een vermoeden heeft wie de mol is, kan hij deze speler uitdagen. In dat geval moet de speler zijn molkaart omdraaien. Als hij inderdaad de mol is, worden de kaarten opnieuw uitgedeeld. Bij een blanco molkaart gaat het spel gewoon door, tenzij er twee of minder spelers overblijven die hun molkaart niet omgedraaid hebben (want dan is de mol voor tenminste één andere speler bekend).

Dit zijn de grammar feud-kaarten voor vandaag:

Grammar feud kwestie: Hoe zit de woordgroen een schaal vol oliebollen in elkaar in de zin Ik heb een schaal vol oliebollen gebakken? Is vol oliebollen een woordgroep die een nabepaling vormt bij een schaal, of is een schaal vol een hoeveelheidsaanduiding bij oliebollen?

Misschien is voor beide analyses iets te zeggen, of is er een derde analyse denkbaar, maar in grammar feud moet je nou eenmaal kiezen. Dus: wat is het beste antwoord in de gegeven omstandigheden?

Dit zijn de stellingen die je moet gebruiken:

Vol is een bijvoeglijk naamwoord dat bij schaal hoort.
De zin betekent niet dat je de schaal gebakken hebt, maar alleen de oliebollen.
De betekenis van het woord schaal is een huishoudelijk voorwerp, geen maat.
Je kunt de woordvolgorde veranderen in Ik heb een schaal gebakken vol oliebollen.
In de lijdende vorm wordt het Er wordt een schaal vol oliebollen gebakken en niet Er worden een schaal vol oliebollen gebakken.
Je hebt ook de zin Ik heb er nog een schaal vol.
Vol is hier een bijwoord omdat het onverbogen is.
Je kunt de zin aanvullen tot Ik heb een schaal vol met oliebollen gebakken.
Er bestaat ook de constructie een handvol. Daar zie je duidelijk dat hand en vol bij elkaar horen, want ze vormen samen één woord.
Oliebollen heb je alleen in aantallen, niet in ontelbare hoeveelheden.
Je kunt een schaal vol weglaten: Ik heb oliebollen gebakken.
Je kunt oliebollen weglaten: Ik heb een schaal vol gebakken.
Het gaat hier om een vorm van beeldspraak (metonymie) waarbij de schaal staat voor de inhoud.
Vol is eigenlijk een versterking van met.

Let op: weer eerst de waarheid en relevantie van elke stelling bepalen, dan sorteren, en dan pas afwegen.

Veel speelplezier!

Peter-Arno Coppen

Col: Kersttoespraak van koningin orgie van lidwoordloosheid

2011-12-28T00:30:00.001+01:00

Al dat gepraat over natuur en milieu leidt volgens mij alleen maar af van waar het de koningin dit jaar in haar kersttoespraak echt over ging: de steeds duidelijker wordende gaten in de grammaticale beschrijving van het Nederlands. Maak u geen zorgen, majesteit! Redding is nabij.

De koninklijke aandacht ging vooral uit naar lidwoordloze zelfstandignaamwoordgroepen. De Algemene Nederlandse Spraakkunst, nog steeds het belangrijkste naslagwerk op dit gebied, gaat in de ogen van de koningin te achteloos met de kwestie om. Het noemt weliswaar beknopt een aantal gebruiksmogelijkheden: in telegramstijl, als naamwoordelijk deel van het gezegde, bij 'substantieven die een kinderspel of een muziekinstrument aanduiden', maar Beatrix heeft haar volk dit jaar op het hart willen drukken dat er nog zoveel meer mogelijkheden zijn. Haar kersttoespraak is dit jaar werkelijk een orgie van lidwoordloosheid. Ik citeer slechts een alinea, de tweede (de eerste is bij de koningin altijd min of meer hetzelfde, en gewijd aan de constatering dat Kerstmis het feest van het licht in de duisternis is.)

Velen in onze wereld leven in spanning en onzekerheid over het bestaan. Onrust en bezorgdheid om de dag van morgen overheersen ook in Europa en in ons land. Zorg is er niet alleen om individuele welvaart maar ook om het welzijn van allen en het beheer van de aarde. Met onze kostbare planeet wordt zorgeloos omgesprongen en wat zij ons geeft wordt slecht verdeeld. Armoede en ongelijkheid tasten de leefbaarheid aan en bedreigen maatschappelijke saamhorigheid. Zelfzucht en de hang naar overdaad maken blind voor schade aan onze natuurlijke omgeving en ondermijnen gemeenschapszin. Zicht op de eindigheid van wat de aarde ons kan geven en op de houdbaarheid van de samenleving raakt zoek.

De rest van de toespraak gaat zo verder. Heel consequent is de koningin daarbij niet, zoals ook al uit dit fragment blijkt (zelfzucht zonder lidwoord wordt gekoppeld aan de hang naar overdaad met een lidwoord; de leefbaarheid aan saamhorigheid.)

Wat heeft de koninging bewogen? Wil ze ons uitdagen tot een spelletje Grammar feud? Heeft de neiging om alles in telegramstijl te zeggen, die door sommigen worst toegeschreven aan de nieuwe media, nu ook bij de koningin toegeslagen? Vorig jaar beklaagde ze zich nog over de oppervlakkigheid van die media, dit jaar zegt ze ineens tussen neus en lippen door: "Oude en nieuwe media informeren ons en roepen op om verantwoordelijkheid te nemen, elk op eigen niveau." En dat in een zin zonder enig lidwoord.

Nee, ik denk dat de koningin taalminnend Nederland erop heeft willen wijzen dat het zo niet langer gaat, dat lidwoordloosheid in het moderne Nederlands steeds meer regel in plaats van uitzondering is. Ze overdrijft in haar enthousiasme misschien een beetje, maar de boodschap is duidelijk. Gelukkig voor haar heet de nieuwste grammatica van het Nederlands in aanbouw, de grootste ooit, Taalportaal. Inderdaad: zonder lidwoord.

Age: Oratie Els Stronks, dinsdag 10 januari 2012, Universiteit Utrecht

2011-12-27T14:19:00.002+01:00

Loden letters, digitale dartels

Academiegebouw, Universiteit Utrecht, dinsdag 10 januari 2012, 16.15 uur

De net uitgebrachte film Nova Zembla is bewijs voor de stelling die verdedigd wordt in de oratie van Els Stronks, hoogleraar Vroegmoderne Nederlandse letterkunde aan de Faculteit Geesteswetenschappen van de Universiteit Utrecht: er zit toekomst in de combinatie van historische teksten en digitale technieken. De film laat een nieuwe omgang met oude verhalen zien, een herlezing van een historische tekst met behulp van digitale technieken.

De 3D-technieken waarmee filmmaker Reinout Oerlemans groots uitpakt, dienen de heldenmoed van de overwinteraars op Nova Zembla bijna tastbaar te maken voor modern publiek. Die heldenmoed is legendarisch geworden dankzij het zestiende-eeuwse reisverslag van Gerrit de Veer en een twintigste-eeuwse schoolplaat van de door de Gouden Eeuw gefascineerde J.H. Isings. De schoolplaat van Isings maakte op Oerlemans een onvergetelijke indruk. En zo hebben we nu via een lange lijn van tekstuele en visuele tradities een moderne film waarin de reis van Willem Barentsz. geadverteerd wordt als ‘Hollands heldenepos’, en waarin digitale effecten voor een nieuwe onvergetelijke sensatie moeten zorgen.

Hoever kunnen deze ontwikkelingen – ontstaan uit de opkomst van digitale technieken – reiken? In Stronks’ oratie wordt betoogd dat het vak van de literatuuronderzoeker verrijkt en verbreed kan worden door digitale technieken, als we in het universitair onderwijs meer aandacht aan digitale geletterdheid besteden. Onderzoekers van historische teksten zouden voldoende vertrouwd moeten zijn met digitale technieken om kwaliteitsstandaarden van digitalisering te bepalen, om optimaal gebruik te maken van de bestaande mogelijkheden, en om mee te denken over toekomstige ontwikkelingen.

Als we historische teksten en digitale technieken weten te combineren, kunnen historische teksten blijvende toegang tot relevante kennis en ervaring uit het verleden bieden. Kennis bijvoorbeeld over de invloed die verhalen over historische helden op een samenleving kunnen uitoefenen. Of kennis over de macht vaneen enkel goed gekozen woord: op het juiste moment gevonden en opgeschreven, kan zo’n woord onze werkelijkheid gaan sturen en vormen.

Of kennis over het aanpassen aan nieuwe media. Op dit punt is er sprake van een interessante parallel tussen onze tijd en de Gouden Eeuw. In de eerste eeuwen na de uitvinding van de boekdrukkunst konden voor het eerst op grote schaal teksten worden gedrukt en gelezen. Het lezen van oude drukken geeft nu een sensatie van traagheid en stabiliteit, opgeroepen door het besef dat elke loden letter met de hand werd gezet. Maar indertijd waren uitgevers, drukkers, schrijvers en lezers driftig op zoek naar grip op de speelse mogelijkheden van dat nieuwe medium. Een situatie die zo verdacht veel lijkt op onze zoektocht naar digitale geletterdheid, dat zij ons mogelijk kan helpen die zoektocht richting te geven.

Col: Linguïstisch Miniatuurtje CXLIV: Grammar feud, the sequel

2011-12-27T12:05:00.003+01:00

Wie heeft er vandaag zin in een potje grammarfeuden? Het is tenslotte nog kerstvakantie, dus we hebben alle tijd van de wereld. Zoals beloofd vandaag een controversiële kwestie, en wel de kwestie die nu bijna twee jaar geleden de gemoederen bezig hield: de hunhebben-controverse. Maar voor deze gelegenheid giet ik 'm in een grammarfeud-jasje. Voor wie de regels van Grammar feud gisteren gemist heeft (bijna niet voor te stellen), zie eerst hier.

Voor de goede orde wil ik er vooraf wel bij opmerken dat het bepaald niet mijn bedoeling is om nu op slinkse wijze een van de standpunten in de discussie te bevoordelen. Of je er nu voor kiest om hun hebben goed of fout te vinden, of wel of niet te gebruiken, dat respecteer ik allemaal, en daar kun je goede redenen voor hebben. Wat zeg ik, ik vind een persoonlijke voorkeur al een goede reden. De kwestiekaart stelt een vraag die bovendien maar deels aan de controverse raakt, want welk antwoord je ook kiest, dat hoeft nog geen reden zijn om je taalgebruik aan te passen.

Dit is de kwestiekaart:

Grammar feud kwestie: Het Nederlands kent een ingewikkeld systeem van voornaamwoorden en zinsdeelfuncties. Het voornaamwoord ik kun je alleen als onderwerp gebruiken en mijn is alleen bezittelijk voornaamwoord. Mij en me gebruik je als voorwerp en achter voorzetsels. Voor sommige andere voornaamwoorden ligt het eenvoudiger (jullie kun je in alle posities gebruiken), voor andere ingewikkelder. In deze kwestie gaat het om het voornaamwoord hun. We zetten twee systemen naast elkaar. Systeem A zegt dat je hun mag gebruiken als bezittelijk voornaamwoord (hun schoenen), en als meewerkend voorwerp (hun iets aanbieden), maar niet als dat meewerkend voorwerp een voorzetsel heeft (dus niet aan hun iets aanbieden), en ook niet achter andere voorzetsels (niet bij hun in de klas) of als lijdend voorwerp (ook niet hun iets laten doen). Systeem B zegt dat je hun in alle functies, maar alleen voor personen, mag gebruiken (hun schoenen, hun iets aanbieden, aan hun iets aanbieden, bij hun in de klas en hun iets laten doen). Net als jullie dus. De kwestie is: welk systeem is het beste? A of B?

Let op: volgens de regels van Grammar feud kun je nu niet zeggen dat je een ander systeem dan een van deze twee het beste is. Dat is best mogelijk, en misschien is er ook wel een beter systeem te verzinnen, maar het spel gaat over deze twee systemen.

Dit zijn de stellingen:

Systeem A is al eeuwenlang de norm. Het heeft zich dus al langere tijd bewezen.
De taalnorm dient de natuurlijke taalontwikkeling te volgen.
Systeem B is eenvoudiger.
De Taalunie (en andere gerenommeerde taaladviseurs) bevelen systeem A aan.
Systeem B maakt ruimte voor een nuttig betekenisonderscheid met ze, dat gebruikt kan worden voor dingen in plaats van personen.
Systeem B verdringt de voornaamwoorden zij, ze en hen.
Systeem A is het resultaat van een zorgvuldig uitgedachte beregeling, en is daarom het meest logische systeem.
De natuurlijke taalontwikkeling moet door de taalnorm in bedwang worden gehouden, anders verandert de taal te snel.
Het kost te veel tijd om systeem B op school te onderwijzen. Die tijd kan beter worden gebruikt.
Onder systeem A zou je moeten zeggen We hebben hun iets wijsgemaakt en We hebben hen voor de gek gehouden. Dat verschil is alleen voor taalkundig hoogopgeleiden te begrijpen.
Onder systeem B is bijna alles mogelijk en zijn er dus geen regels meer.
Systeem A is te beschouwen als cultureel erfgoed, en het moet daarom beschermd worden.
Voor sommige generaties sluit systeem A beter aan bij het taalgevoel.
De ontwikkeling naar systeem B is in de huidige praktijk al duidelijk aan te wijzen: het wordt dus door de taal zelf hoger gewaardeerd.

Zoals eerder opgemerkt: eerst alle stellingen apart bekijken op waarheid en relevantie. Stapeltjes maken, onderling rangschikken en dan afwegen. Niet één argument kiezen en daarop blijven hameren. Bedenk dat elk antwoord niet alleen sommige argumenten accepteert, maar ook andere afwijst of van minder belang acht. Dat moet volgens de grammar feud-regels allemaal apart verantwoord worden, en iedereen moet het erover eens worden.

Net zolang doorspelen tot het lukt!

Peter-Arno Coppen

Col: Twitter-ster vs. Wikipedia-geleerde

2011-12-27T00:30:00.000+01:00

Het internet gaat hetze wetenschap ingrijpend veranderen, maar niemand weet nog welke kant het opgaat. Er zijn twee richtingen die tegenovergesteld zijn aan elkaar: die van Twitter en die van Wikipedia. De eerste versterkt een aantal zaken die slecht zijn in de huidige wetenschap. De tweede opent prachtige nieuwe mogelijkheden.

Er is een wereld van verschil tussen de twee internetdiensten. Twitter is een zogenoemde microblogdienst, waarop leden onder eigen naam of een pseudoniem berichtjes kunnen plaatsen van maximaal 140 lettertekens. Wikipedia is een encyclopedie waarop honderdduizenden aardbewoners soms zeer uitgebreide reeksen samenhangende artikelen over gespecialiseerde onderwerpen plaatsen.

Het is niet het verschil in lengte dat me de een doet vrezen en de ander beminnen. Twitterberichten zijn zo kort dat niemand zal denken dat ze het wetenschappelijke artikel of het boek zullen kunnen vervangen. Ze dienen een ander doel en zijn daarom niet per se gevaarlijk. Het gaat dieper. De kwestie is denk ik vorige week het best verwoord door de Delftse 'wetenschapscommunicator' Roy Meijer (@roymeijer) op diens weblog: "Waarom zou een wetenschapper eigenlijk [aan Twitter] moeten doen? Doe maar gewoon? Met twee goed-Nederlandse woorden heel simpel: Personal Branding. Vooruit: ‘Persoonlijke Profilering’ kan eigenlijk ook gewoon wel."

Meijer is 'wetenschapscommunicator' en lijkt de trend toe te juichen. Ik, ouderwetse onderzoeker, wijs hem af.

De wetenschap wordt steeds persoonlijker. Een wetenschapper kan eigenlijk alleen overleven door zichzelf regelmatig in de schijnwerpers begeven. Dat geldt voor geesteswetenschappers misschien nog wel sterker dan voor degenen die een vak bedrijven waar automatisch uitvindingen met economisch nut uit voortkomen. Die laatsten voldoen zo aan hun valorisatieplicht, terwijl wij ons 'nut' eigenlijk alleen kunnen bewijzen door een klein sterretje te worden dat af en toe met iets grappigs naar buiten komt. Door een 'brand' te worden, of anders toch minstens een profiel. Twitter helpt daarbij, het zorgt ervoor dat iedereen zijn eigen kleine pr-bureau wordt.

Echte wetenschap wordt echter niet bedreven door sterren of pr-bureaus. Echte wetenschap is geploeter dat eigenlijk net zo goed in de anonimiteit kan gebeuren, omdat het er helemaal niet zoveel toe doet wie iets bedacht heeft. sterker nog: waar het beter is als veel mensen ernaar gekeken hebben voor het een resultaat is. Waar mensen belangeloos samenwerken. Zoiets als Wikipedia.

De academische wereld wordt elke dag economischer en meer gericht op 'accountability'. In zo'n wereld is het inderdaad voordeliger voor de onderzoeker om een Twitter-account te hebben dan om het gevecht om de waarheid aan te gaan met de anonieme massa op Wikipedia. En dus ben ik bang dat we de verkeerde kant van het internet gaan gebruiken.

Wikipedia heeft ook minder prettige aspecten: het propagandeert het idee dat 'de waarheid' alleen datgene is waarover iedereen het eens is. Twitter heeft ook prettige kanten: je kunt er voortdurend op de hoogte blijven van het commentaar van honderdduizenden medemensen op van alles en nog wat dat er gebeurt. Ik ben zowel op Twitter aanwezig (als @fonolog) als op Wikipedia (als Fonolog). De eerste is hipper en moderner en beter voor mijn carrière. Maar aan de tweede zou ik eigenlijk meer willen doen.

Col: Linguïstisch Miniatuurtje CXLIII: Grammar feud: grammatica als gezelschapsspel

2011-12-26T10:52:00.004+01:00

Genoeg van ganzenbord of kolonisten van Catan? Te moe voor twister of Wii? Dan is hier het nieuwe gezelschapsspel Grammar feud, ontwikkeld in een van de immer geopende Neder-L-filialen in het land. U dacht dat grammatica en gezelligheid niet samengingen? Dat betrekkelijke voornaamwoorden alleen maar de goede betrekkingen verstoren, en dat de eerste de beste bepaling van gesteldheid een domper op de avond betekent? U dacht dat er met lidwoorden niets te lachen viel? Nou, dan hebben wij van Neder-L nieuws voor u: dat is niet zo.

Laat u eens op beschaafde wijze meeslepen in een grammaticale discussie, leer uw vrienden en familie beter kennen als ze geconfronteerd worden met de dagelijkse dilemma's van de taal. Dat alles behoort tot de mogelijkheden als u deelneemt aan het fascinerende gezelschapsspel Grammar feud.

Je hebt er geen tabletcomputer of smartphone voor nodig, en je kunt het bijna overal spelen. Het mooiste is natuurlijk met zijn allen rond de tafel (wel even het bestek en andere scherpe voorwerpen buiten bereik leggen!), maar met een beetje improvisatie kan het ook via de telefoon of een chatsessie.

Misschien denkt u op dit punt aangekomen: wij worden in de maling genomen, zo'n spel bestaat helemaal niet, het is natuurlijk weer een of andere truc om de lezers geïnteresseerd te houden. Maar het gaat echt om een spel, compleet met instructies en regels. Er is nog geen app voor, en je kunt het niet in de winkel kopen, maar speelbaar is het. De komende dagen (zolang de interesse aanhoudt) zullen er in deze rubriek op Neder-L een aantal spelmogelijkheden worden aangegeven. Leuk voor in de vakantie, maar ook later in het jaar, als u weer eens met neerlandici onder elkaar bent.

Grammar feud is een bijzonder spel, omdat het doel niet is om één van de deelnemers als winnaar uit te roepen. Waar het om gaat is een grammaticale kwestie waar twee antwoorden op mogelijk zijn, en een van die antwoorden moet de winnaar worden. De deelnemers aan het spel proberen tot overeenstemming te komen over het beste antwoord, maar anders dan in het echte leven gaat dit op een gestructureerde en gereguleerde wijze. De regels zijn als volgt:

Het spel kent een willekeurig aantal speelrondes, die allemaal gaan over een bepaalde grammaticale kwestie. Elke speelronde, met bijbehorende speelkaarten, kan apart worden aangeschaft, hetgeen het spel ook een zekere commerciële aantrekkelijkheid geeft.

Op de kwestiekaart wordt de grammaticale kwestie kort uiteengezet. Die kan gaan over een taalnormkwestie, of een ontleedvraagstuk, of welke andere grammaticale kwestie dan ook. Bij die kwestie hoort een vraag waarop redelijkerwijs twee antwoorden mogelijk zijn. Het kan zijn dat er meer antwoorden denkbaar zijn, of dat de hele kwestie ontkend wordt, maar volgens de regels van het spel moet je kiezen tussen de twee gegeven antwoorden.

De andere kaartjes van de speelronde bevatten stellingen, die eventueel een argument kunnen vormen voor een van de twee antwoorden. Doel van de speelronde is om een antwoord te kiezen, maar alleen met gebruikmaking van de stellingen. Misschien dat er andere argumenten te verzinnen zijn, maar die mogen geen rol spelen in de uiteindelijke beslissing. Uiteindelijk moet er een redenering geformuleerd worden met alleen maar de gegeven stellingen.

Het spel gaat dus om het bereiken van een consensus. De deelnemers moeten het erover eens zijn wat, op grond van de gegeven stellingen, het beste antwoord op de kwestie is. Zolang dat niet het geval is, is het spel niet beëindigd. Het mooie is dat je het dus best vaker kunt spelen, want met andere deelnemers kan de uitkomst wel eens heel anders zijn!

Tot slot enkele speeltips. Het is natuurlijk mogelijk om er meteen een totaal anarchistische bende van te maken, maar het is raadzaam om dit aan de gevorderde spelers over te laten. Voor de beginners is een zekere structuur beter. Het beste is om eerst alle stellingen apart te kijken en allereerst te bepalen of de stelling waar is, en vervolgens of de stelling relevant is met betrekking tot de grammaticale kwestie. Onware of irrelevante stellingen leg je apart: die doen niet meer mee (let op: iedereen moet het daarmee eens zijn). Vervolgens kijk je voor welk van de twee antwoorden de stelling een argument is. Het kan zijn dat de stelling een argument is vóór het ene antwoord of tegen het andere. Maak aparte stapeltjes hiervoor.

Nu begint de afweging. Waar het om gaat is te bepalen welke argumenten beter zijn dan andere, en waarom. Hier komt de echte creativiteit om de hoek kijken! De deelnemers moeten elkaar zien te overtuigen van het belang van het ene argument boven het andere. Het beste is om eerst binnen ieder stapeltje een rangorde aan te brengen, zodat het belangrijkste argument bovenop komt te liggen. De andere argumenten zijn dan ondersteunend. Dan begint het gevecht.

De argumenten die boven op ieder stapeltje liggen worden nu onderling vergeleken. De stapeltjes werken paarsgewijs samen: de argumenten vóór het ene antwoord spannen samen met de argumenten tegen het andere. Welke combinatie is het sterkst? En doen de ondersteunende argumenten ook nog een duit in het zakje?

Het einde van het spel is er als iedereen het erover eens is welk antwoord het beste is. Dit wordt dan door de spelleider genoteerd, met de argumentatie en de volgorde van de argumenten erbij. Iedereen tevreden, iedereen wint.

Ingewikkeld? Nee hoor. Het hangt natuurlijk af van de kwestiekaarten en de stellingen, die alleen door de experts van Neder-L ontwikkeld kunnen worden (en slechts daar verkrijgbaar). Ter gelegenheid van de kerstvakantie krijgt u de komende dagen gratis een paar voorbeelden. We beginnen met een eenvoudige, heel neutrale kwestie. Schrijf de kwestie en de stellingen mooi over op aparte kaartjes in vrolijke kleuren.

De kwestie:

Grammar feud kwestie: In de zin Wij gaan ter kerke staat het woordje ter. Dit wordt beschouwd als een samensmelting van het voorzetsel te en het lidwoord der. In de traditionele woordsoortontleding is het gebruikelijk om bij samensmeltingen van twee woordsoorten één van die woordsoorten te kiezen als de benoeming. Zo benoem je lijkt in Dit lijkt gemakkelijk als koppelwerkwoord, terwijl het eigenlijk een samensmelting is van het hulpwerkwoord lijkt en het koppelwerkwoord (te) zijn. En in De besten krijgen een prijs benoem je besten als zelfstandig naamwoord terwijl het een samensmelting is van het bijvoeglijk naamwoord beste en een zelfstandig naamwoord. De keuze wordt bepaald door de vraag wat de belangrijkste functie is van het betreffende woord.

Maar hoe noem je nou deze samensmelting van het voorzetsel te en het lidwoord der? Voorzetsel of lidwoord?

Let op: volgens de regels mag je nu niet zeggen dat ter kerke een uitdrukking is die je niet verder kunt ontleden, of dat ter twee woordsoorten tegelijk heeft. Dat is in het echte leven een voorstelbaar standpunt, maar dus niet in Grammar feud.

Dit zijn de stellingen. Schrijf ze over op aparte kaartjes, met het nummer erbij, zodat je er gemakkelijk naar kunt verwijzen.

In ter kerke geeft ter een richting aan, en dat is een eigenschap van voorzetsels.
In het Duits heb je de naamvalsversmelting ook bij andere voorzetsels: zum, beim, vom.
Het woordje ter is een derde naamval, en voorzetsels hebben geen naamvallen.
In het woordje ter zit het betekeniskenmerk "bepaaldheid": het gaat om een bepaalde kerk.
In de middeleeuwen had je ook versmeltingen zoals tener: Doe leyde hi se tener stede.
Er bestaan geen onbepaalde of bepaalde voorzetsels.
In de Vlaamse uitspraak krijgt ter een sjwa (stomme e), net zoals in het lidwoord de ("tər kerkə") .
De woordvolgorde in de zin Wij zijn op weg gegaan ter kerke wijst erop dat ter kerke zich gedraagt als een woordgroep met voorzetsel.
De tweede naamval des (de zoon des konings) of der (een der deelnemers) zou je ook kunnen beschouwen als een samensmelting van een voorzetsel en lidwoord (van de). Die versmelting wordt als verbogen lidwoord benoemd.
In het woordje ter is het lidwoord opgenomen in het voorzetsel, maar het blijft dus een voorzetsel.
Het is een taalontwikkeling dat naamvallen worden vervangen door voorzetsels. Het voorzetsel ter is dus eigenlijk een lidwoord dat op weg is om voorzetsel te worden.
Betekenis is bij de woordsoortbenoeming altijd de belangrijkste eigenschap.

Nog een hint: het gaat dus niet om het aantal argumenten voor of tegen, maar om de kwaliteit van de argumenten, en de overeenstemming tussen de deelnemers.

Veel speelplezier! Morgen een controversiële kwestie.

Peter-Arno Coppen

Col: Wat leest Diederik Stapel in de kerstvakantie?

2011-12-26T07:23:00.001+01:00

De wetenschapper van het jaar was ongetwijfeld prof. em. Diederik Stapel, de Tilburgse sociaal psycholoog die ook dit jaar regelmatig in het nieuws was met geruchtmakend onderzoek. De redactie van Neder-L vroeg hem daarom wat zijn favoriete boeken van 2012 waren. Wat leest een drukbezet man in zijn vrije tijd?

Maar eerst dit: waarom was Stapel ook weer de belangrijkste wetenschapper van het jaar? De jury nomineerde hem omdat hij op alle manieren aan het profiel van de wetenschapper voldoet aan alle criteria die moderne universiteitsbestuurders graag zien. Hij had veel publicaties met altijd statistisch significante resultaten die weliswaar niet noemenswaardig bijdroegen aan enig groter theoretisch raamwerk dat de menselijke geest moet verklaren, maar het wel goed doen in de media. De universiteit heeft tegenwoordig heldere en duidelijk meetbare criteria voor wat goed onderzoek is - A-publicaties, media-optredens, bestuurlijke ambities. Stapel voldeed daar precies aan en was daarom een ster. Dat dit alles niet gebaseerd mocht zijn op gefingeerde resultaten, was helemaal niet zo duidelijk opgenomen in de toetsingslijst van Tilburg University, en het is dus ook wel een beetje flauw om hem hier nu op af te rekenen.

Wat leest een wetenschappelijke ster in zijn vrije tijd? Uit een interview in de Academische Boekengids weten we al dat professor Stapel erg belezen is in de Nederlandse literatuur: vooral het werk van schrijvers die goed konden observeren spreekt hem aan. Zoals Martin Bril en Jan Wolkers: de eerstgenoemde, bijvoorbeeld, "kon heel goed observeren en zag het bijzondere in het gewone. En vervolgens schreef hij het heel helder en bondig op, zoals psychologen dat horen te doen: dicht op de huid. Bril deed dat veel beter dan wij hier allemaal op de afdeling bij elkaar," zegt Stapel met de hem kenmerkende bescheidenheid, terwijl hij de Neder-L-verslaggever uitnodigt om vooral ook een mooie foto te maken van de professor voor zijn welgevulde boekenkast.

Een blik op die boekenkast (zie foto hierboven) leert ons inderdaad veel over de intellectuele wereld van de hoogleraar. Zo heeft hij vooral een keurige smaak, met zo'n beetje alle auteurs die ertoe doen in een zo compleet mogelijke editie. Zo zien we (op de foto linksboven Stapels schouders) de twee grijze delen met 'kapitale stukken' van Gerrit Komrij staan (Inkt, 2002)' en een planken daaronder alle delen van Van der Heijdens Tandeloze tijd in precies de juiste volgorde. Aan Stapels rechterschouder staan de verzamelde werken van Gerard Reve in een editie die bij L.J. Veen verscheen.

Professor Stapel, die ooit onomstotelijk bewees dat mensen agressiever en asocialer worden in een rommelige omgeving, houdt ook van orde in zijn boekenkast: alle werken staan alfabetisch geordend op naam van de auteur. Zo staat vlak boven Van der Heijden het werk van W.F. Hermans, met onder andere enkele van Stapels lievelingsromans, Onder professoren en Nooit meer slapen. Dat laatste boek geeft Stapel altijd aan beginnende promovendi te lezen, vertelt hij de Neder-L-redactie. "Hoe die wanhopige zoektocht beschreven wordt om net dat ene brokje evidentie te vinden dat de theorie zou bewijzen! Die worsteling met de werkelijkheid! Zo'n groots haken naar de waarheid, dat is betere fictie dan wij hier op de afdeling met elkaar weten voort te brengen."

Col: Linguïstisch Miniatuurtje CXLII: Goed opletten dat je geen foutmaakt

2011-12-25T12:33:00.005+01:00

Afgelopen maand was ik in Leiden bij het afscheid van vakdidactisch hoogleraar Hans Hulshof, waar onder anderen Arie Verhagen een lezing hield over taalkundig denken in het voortgezet onderwijs. Hij bepleitte daar een soort onderzoeksmatige, bijna structuralistische aanpak: je zou, met gebruikmaking van alle moderne middelen zoals zoekmachines op het internet, met de leerlingen op zoek moeten gaan naar de eigenschappen en structuren van de taal zoals die zich aan ons voordoet, een en ander aansluitend bij het paradigma van de constructiegrammatica.

Verhagen wendde daarbij een beproefd middel aan om de huidige praktijk te bekritiseren: de ridiculisering. Hij liet een paar voorbeelden zien van complementen bij werkwoorden, waaronder een constructie met waarschuwen en een dat-zin: iets als waarschuwen dat het gaat regenen. Daarbij merkte hij op dat de meeste leerlingen hier een lijdendvoorwerpszin in zien (evenals in de meeste andere complementszinnen, inclusief die bij naamwoordelijke gezegdes zoals bang zijn dat het gaat regenen). Vervolgens legde hij uit dat de traditionele grammatica hier uitgaat van voorzetsetvoorwerpszinnen (waarschuwen, bang zijn voor iets), maar dan moet je wel aannemen dat er een voorlopig voorzetselvoorwerp bij hoort (ervoor waarschuwen dat het gaat regenen, er bang voor zijn dat het gaat regenen), dat vervolgens weer is weggelaten. Commentaar van Verhagen: "Daar maak je docenten en leerlingen niet blij mee." Hilariteit, retorica geslaagd.

Vervolgens trok Verhagen de conclusie dat we af moeten van al die termen als lijdend voorwerp, meewerkend voorwerp, voorzetselvoorwerp en nota bene oorzakelijk voorwerp, ten gunste van een meer pragmatische benadering waarbij je simpelweg constateert dat sommige constructies aangevuld kunnen worden met een bijzin, andere met een voorzetselconstructie en weer andere met allebei. Dat er daarom per se een relatie moet zijn tussen die voorzetselconstructie en die bijzin is een te abstracte redenering. Weglaten in het onderwijs, aldus Verhagen.

Nou snap ik dat wel, en ik vind het een sympathiek streven om te vermijden dat docenten en leerlingen ongelukkig worden, maar in dit geval vraag ik me af of het allemaal niet te kort door de bocht is. Ik begrijp wel dat het punt gescoord moet worden (ik ben zelf ook niet vies van een beschaafde mate van ridiculisering van de verkeerde standpunten), maar zo eenvoudig lijkt het me allemaal niet.

Verhagens voorstel komt neer op de onderscheiding van complementen en adjuncten: sommige zinsdelen zijn aanvullingen bij de werkwoordelijke constructie, andere niet. Als je aanhanger van de traditionele grammatica bent zou je kunnen opmerken dat dit al is uitgedrukt in de terminologie voorwerpen en bepalingen. Wat Verhagen dus eigenlijk bepleit is het onderscheid binnen de voorwerpen (lijdend, meewerkend, oorzakelijk, voorzetsel-) achterwege te laten, en alleen eventueel in te gaan op het syntactische onderscheid (bijzin, zelfstandignaamwoordgroep, voorzetselgroet). Dat lijkt een vereenvoudiging, maar is het dat wel?

In de traditionele benadering kun je argumenteren dat waarschuwen dat het gaat regenen een voorwerp is, omdat het een invulling is van het patroon voor iets waarschuwen. Maar hoe doe je dat als je dat verband loslaat? Waarom is dat het gaat regenen dan een aanvulling bij het werkwoord en geen bepaling?

De gedachte dat een bijzin met het voegwoord dat een bepaling kan zijn is niet zo vreemd. Paardekooper heeft al eens gewezen op constructies als Het heeft zeker geregend dat je zo laat bent, waarbij de zin dat je zo laat bent onmogelijk een aanvulling bij het werkwoord regenen kan zijn. Paardekooper omschreef deze constructie als de "motiverende dat-zin:" de bijzin specificeert het motief voor de bewering in de hoofdzin. Maar bij nadere beschouwing is het verschil met complementzinnen vrij klein. Al eerder besprak ik in een miniatuurtje de constructie even goed nadenken hoe of wat, waarbij ik dat hoe of wat op de traditionele manier analyseerde als samentrekkingen van twee nevengeschikte voorzetselvoorwerpszinnen. Daar sta ik nog steeds achter, maar de constructie verschilt niet veel van de motiverende dat-zin.

Ik geef een derde voorbeeld: Je moet een dikke jas aandoen, dat je geen kou vat. Typische spreektaalconstructie. In schrijftaal zou je dat misschien vervangen door zodat of opdat, al vermoed ik dat je wel voorbeelden in schrijftaal zou kunnen vinden van dat. De bijzin is duidelijk geen complement, maar wat is het wel? Het is ook niet precies die motiverende dat-zin, want de bijzin geeft niet het motief voor de bewering in de hoofdzin. Het lijkt eerder een soort optatieve constructie, waarbij de bijzin een wenselijkheid uitdrukt vanuit het perspectief van de spreker. Maar er zit ook iets oorzakelijks in, omdat de bijzin (de ontkenning van) een gevolg van de hoofdzin uitdrukt.

De intonatie ondersteunt het verschil tussen motiverende dat-zin en andere bijzinnen. Dat is duidelijk te maken met een dubbelzinnige zin zoals Je hebt zeker goed opgelet dat je een voldoende haalt. Die zin kun je lezen als een motiverende dat-zin, met klemtoon op op-, en dalende intonatie in de bijzin: Je hebt zeker goed OPgelet dat je een voldoende haalt. De betekenis is dan: Uit het feit dat je een voldoende haalt concludeer ik dat je zeker goed opgelet hebt.

De andere betekenis krijg je door de klemtoon op -doen- te leggen: Je hebt zeker goed opgelet dat je een volDOENde haalt. Betekenis: je hebt er zeker voor gezorgd dat je een voldoende haalt door goed op te letten. Hier zou je ook een optatieve constructie in kunnen zien, maar nu lijkt de wenselijkheid eerder uitgedrukt vanuit het perspectief van het onderwerp van de zin: jij wilt een voldoende halen. En ook heeft het weer iets oorzakelijks, omdat het halen van de voldoende het gevolg is van het goed opletten.

Ik denk dat je in de traditionele grammatica de bijzin in de eerste betekenis een bepaling zou noemen, en in de tweede betekenis een voorwerp. Moeilijk te beargumenteren met voorzetsels (opletten voor iets? opletten tot iets?), maar andere ontledingen liggen niet meteen voor de hand. In mijn miniatuurtje over nadenken hoe of wat gebruikte ik nog de argumentatie dat je een vraagwoord kunt extraheren uit de bijzin. Dat kan hier ook. In de constructie Wát zei je dat ik goed opgelet heb dat ik haal? is er maar één lezing meer mogelijk. De betekenis van de motiverende dat-zin is niet meer beschikbaar.

En nu die constructie met waarschuwen. Er is een verschil tussen Ik waarschuw jou dat het gaat regenen en Ik waarschuw jou dat je een voldoende moet halen. In het eerste geval gaat het om waarschuwen voor iets, in het tweede geval is er weer geen duidelijke parafrase met een voorzetsel. Toch lijkt het een complementszin: je kunt best een vraagwoord extraheren: Wát heb je me gewaarschuwd dat ik moest halen?

We hebben dus de volgende constructies: het heeft zeker geregend dat je zo laat bent, waarbij de bijzin het motief is voor de bewering in de hoofdzin, Je moet een jas aandoen dat je geen kou vat, waarbij de bijzin het door de spreker gewenste gevolg aangeeft, Je hebt zeker goed opgelet dat je een volDOENde haalt en Ik waarschuw jou dat je een voldoende moet halen waarbij de bijzin ook een gewenst gevolg aangeeft, maar nu door het onderwerp, maar waar geen duidelijke constructie met voorzetsel beschikbaar is, en Ik waarschuw jou dat het gaat regenen, waarbij een constructie met voorzetsel voor de hand ligt.

De eerste twee constructies lijken bepalingen, de andere zijn voorwerpen. Maar wat voor voorwerpen? Alleen in het laatste geval heb je een duidelijk voorzetselvoorwerp, te beargumenteren met de constructie voor iets waarschuwen. In de andere gevallen is de benoeming lijdend voorwerp minder aantrekkelijk vanwege het ontbreken van de constructie iets opletten en iets waarschuwen. Misschien dat voor deze gevallen de benoeming oorzakelijk voorwerp weer eens opgepoetst zou moeten worden. Er is per slot van rekening sprake van oorzakelijkheid. Anders dan Den Hertog het bedoeld heeft, maar wel een in het oog springende betekenis.

Peter-Arno Coppen

Col: Couperus zonder variatieluiheid

2011-12-24T08:02:00.002+01:00

Ik ben niet de enige die in de kersttijd boeken herleest, en ook niet de enige Nederlandstalige voor wie Couperus een aangewezen auteur is om dat te doen. In de laatste dagen van het jaar trek ik me terug met een stapel Arabesken (het onvolprezen tijdschrift van het Louis Couperus-Genootschap) en in ieder geval De berg van licht.

De berg is om een groot aantal redenen een genoegen, en een ervan is de taalkunst, het kunstmatige Nederlands dat Couperus gebruikt, met zelfgemaakte woorden (triltindelden is het bekendste voorbeeld) en heel ongebruikelijke zinsconstructies. Het is een eigenschap die massaal enthousiasme voor De berg misschien wel altijd in de weg zal staan. Nederlanders houden niet van variatie, ze willen maar in één taal worden toegesproken. Zelfs Belgisch Nederlands is onacceptabel. Ik hoorde de afgelopen jaren van drie Vlamingen - alle drie modelsprekers van de standaardtaal - dat ze in Nederlandse winkels soms in het Engels te woord worden gestaan omdat hun Nederlands te afwijkend wordt bevonden. Vlaamse films worden in Nederland ondertiteld - of zelfs helemaal opnieuw gemaakt, zoals onlangs met de film Loft gebeurde. Volgens dezelfde logica worden boeken die 'te ouderwets' van taal zijn, hertaald naar 'moderner' Nederlands. En zo houdt de variatieluiheid zichzelf in stand.

Of iemand ooit de berg zal durven hertalen, weet ik niet, maar ik zal die hervertaling niet lezen. De taal is ook niet zozeer ouderwets ofwel bewust afwijkend. Ik noteer momenteel bijvoorbeeld tijdens het lezen alle voorkomens van constructies als de volgende:

toen Narr, om dit gebaar van zijn meester, schudde de schouders

Het is heel onwaarschijnlijk dat er in Couperus' tijd iemand was die dat zo zei; 'de schouders schudde' zeg je in alledaagse taal. In een bijzin komt het lijdend voorwerp voor het verbogen werkwoord. In een hoofdzin is het andersom, maar dit is geen hoofdzin, want hij begint met het woordje toen en bovendien zou die bepaling "om...meester" daarin niet tussen het onderwerp en het verbogen werkwoord worden geplaatst.

Voor zover ik nu kan zien, komt het omgekeerde nooit voor: een hoofdzin waarin Couperus het werkwoord juist achteraan plaatst. Het is dus een techniek die hij alleen op bijzinnen toepast. Maar wat is die techniek? Ik denk het volgende: dat hij het lijdend voorwerp achteraan plaatst om het extra nadruk te geven. In dit geval wordt die nadruk dan gelegd op schouders; dat idee wordt bevestigd door het vervolg van de zin: "trok Bassianus' wijsvinger over de gleuf van zijn al spierigen zwarten rug."

Age: Boeken in de kerk

2011-12-23T19:31:00.002+01:00

In de Bergkerk vindt op zaterdag 28 januari 2012 van 10.00 - 17.00 uur de 12e Deventer Antiquarische Boekenbeurs plaats. Toegang 3 euro.

Meer dan 50 stands met boeken en prenten. Info: Deventer Boekenbeurs

Traditiegetrouw zal Deventer de laatste zaterdag van januari weer in het teken staan van boeken. Op deze dag wordt namelijk in de Bergkerk de jaarlijks terugkerende beurs Boeken in de Kerk georganiseerd. Dit jaar alweer voor de twaalfde keer onder auspiciën van de Stichting Deventer Antiquaren. Locatie: Bergkerk, Bergkerkplein 1, 7411 EN Deventer.

De twaalfde editie van deze succesvolle beurs zal ook dit jaar weer opvallen door hoge kwaliteit. De deelnemende antiquariaten staan immers borg voor een zeer aantrekkelijk aanbod. Boekhandelaren en verkopers van prenten en grafiek zetten in Deventer graag hun beste beentje voor om de bezoekers (vorig jaar waren het er meer dan ooit) hun hoogste kwaliteit te kunnen bieden.

Dat velen deze beurs goed weten te waarderen blijkt wel uit het feit dat zowel bezoekers als handelaren van heinde en ver komen, zelfs uit het buitenland. Kwaliteit en diversiteit van het aanbod staan er immers borg voor! Vooral ook de Deventer antiquaren, verenigd in de Stichting Deventer Antiquaren, grijpen de beurs aan om u hun fraaiste en beste boeken te laten zien. Op deze dag zijn hun winkels vanzelfsprekend ook geopend. Voor een overzicht van de Deventer antiquaren zie http://www.deventerantiquariaten.nl

Waar?
De Bergkerk (Bergkerkplein 1) vindt u in hartje centrum van Deventer. Vanaf het NS-station is het 10 minuten wandelen door het fraaie oude centrum. Automobilisten kunnen hun auto het beste parkeren in de parkeergarage Boreel (vlak bij de Bergkerk). Aan de westzijde van de IJssel kan gratis worden geparkeerd, met het pontje de rivier oversteken en vervolgens door het centrum richting Bergkwartier.

De beurs wordt georganiseerd door Antiquariaat De Stokroos uit Zutphen (Hester en Rob Lichthart) en Antiquariaat Jos Wijnhoven, Deventer. Nadere inlichtingen en informatie bii Rob Lichthart, tel. 0575-512658.

Col: Je iPhone als leesbril

2011-12-23T05:30:00.000+01:00

Ik weet niet of meer mensen dit doen: bij ieder boek dat ik lees raadpleeg ik altijd even internet om te kijken wat anderen vinden van het boek dat ik gelezen heb. Ik kan me niet herinneren dat ik een boek las waarvan ik geen andere lezers kon vinden. Bij recente boeken zijn het soms beroepsrecensenten, bij klassiekers vaak scholieren die een boekverslag geschreven hebben. Maar bijna altijd is er een andere stem, die iets terugzegt over het boek, die me leert dat ik niet alleen op de wereld ben met deze auteur, dat ook anderen iets vinden van wat hij schrijft.

Laatst las ik bijvoorbeeld The End of the Affair en ontdekte via internet dat er ooit een fascinerende psychologische interpretatie van het gedrag van de hoofdpersonen verscheen in het Tijdschrift voor de psychiatrie. Ik had dat boek heel anders gelezen, als ik dit niet toevallig was tegengekomen.

Nu zou je daar nog over kunnen zeggen: als ik een echt goede geleerde was geweest, was ik ook vroeger zo'n artikel wel tegengekomen. Ik had dan ieder boek dat ik las via de mij ter beschikking staande bibliografische middelen nagetrokken en de titels die bij deze zoektocht naar boven kwamen, opgevraagd in mijn eigen UB. Nog even afgezien van het feit dat ik niet weet hoe ik op die manier bij een Nederlands psychiatrisch artikel over een Engelse roman was gekomen, heb ik nu in ieder geval nog veel meer lezers tot mijn beschikking: de tientallen boekloggers en andere niet-beroepslezers die hun bevindingen noteren, voor hun eigen plezier en dat van een handjevol lezers.

Er wordt de laatste dagen, na de uitreiking van de P.C. Hooftprijs aan Tonnus Oosterhoff, weer veel gespeculeerd over de invloed die de nieuwe media hebben op de schrijvers. Volgens mij beziet dat de revolutie van de verkeerde kant: er verandert veel meer voor de lezer. We hebben veel meer mogelijkheden tot onze beschikking, we kunnen op iedere tekst allerlei commentaar krijgen. Het intieme van het lezen kunnen we delen met anderen.

En je hoeft daarvoor niet eens meer achter je bureau te zitten. Wie op een iPad leest, kan tussendoor af en toe even iets op het internet uitzoeken. En zelfs wie op de bank zit met een gedrukt boek, kan er zijn telefoontje naast houden als een multifunctionele leesbril.

Nogmaals: je hoort er nooit iets over, ik weet niet of er studies naar zijn, maar er lijkt mij een stille revolutie aan de gang.

Age: Activiteiten Gouden Eeuw Centrum Amsterdam

2011-12-22T19:43:00.003+01:00

Graag attenderen wij u op de nieuwe reeks colloquia van het Gouden Eeuw Centrum en een aantal activiteiten en berichten.

Presentatie:
Nederlands Kunsthistorisch Jaarboek 61: Art and Science in the Early Modern Netherlands
Datum: vrijdag 13 januari 2012, 15.30-17.30 uur
Locatie: Rijksmuseum, Ateliergebouw, Hobbemastraat 22-24, Amsterdam
Aanmelden via: marketing@Wbooks.com

Publieksdag:
Humor als wapen. Satire in de vroegmoderne tijd
Datum: zaterdag 21 januari 2012, 12.30-17.15 uur
Locatie: Universiteitsmuseum Utrecht, Lange Nieuwstraat 106, Utrecht
Voor meer informatie: raadpleeg de website van het UCEMS

Roelof van Gelder
Colloquium:
Naar het aards paradijs: het leven van Jacob Roggeveen (1659-1729), ontdekker van Paaseiland
Datum: donderdag 2 februari 2012, 15.30-17 uur
Locatie: VOC-zaal, Bushuis/Oost Indisch Huis, Kloveniersburgwal 48, Amsterdam

Presentatie:
Bibliografie van Nederlandse literatuur uit de zeventiende eeuw in Duitse vertaling
Datum: donderdag 16 februari 2012, 16-17.45 uur
Locatie: Doelenzaal, UB, Singel 425, Amsterdam

Marijke van der Wal
Colloquium:
Sailing letters in het licht van de Language History from below
Datum: donderdag 1 maart 2012, 15.30-17 uur
Locatie: VOC-zaal, Bushuis/Oost Indisch Huis, Kloveniersburgwal 48, Amsterdam

Erika Kuijpers
Colloquium:
Helden van de Nederlandse Opstand: The making of, 1572-1700
Datum: woensdag 4 april 2012, 15.30-17 uur
Locatie: zaal 1.04, P.C. Hoofthuis, Spuistraat 134, Amsterdam

Symposium:
Diplomatie, handel en cultuur: Turks-Nederlandse contacten tijdens de lange zeventiende eeuw
Datum: 26 april 2012, 9-17 uur
Locatie: Amsterdam Museum, Kalverstraat 92, Amsterdam

Timothy De Paepe
Colloquium:
Het toneelleven in Antwerpen tussen 1610 en 1762: repertoire en architectuur
Datum: donderdag 10 mei 2012, 15.30-17 uur
Locatie: VOC-zaal, Bushuis/Oost Indisch Huis, Kloveniersburgwal 48, Amsterdam

NIEUW verschenen
Roeland Harms, Pamfletten en de publieke opinie. Massamedia in de zeventiende eeuw. Amsterdamse Gouden Eeuw Reeks, Amsterdam, AUP, 2011.

Wij wensen iedereen prettige feestdagen en een voorspoedig 2012.

Met vriendelijke groet,
Tanja Holzhey
Amsterdams Centrum voor de Studie van de Gouden Eeuw
Universiteit van Amsterdam
Spuistraat 134, kamer 4.46
1012 VB Amsterdam
goudeneeuw-fgw@uva.nl
http://www.goudeneeuw.uva.nl/acga-home

Nws: Nieuw in Bibliopolis

2011-12-22T19:07:00.002+01:00

De afgelopen tijd zijn weer enkele vernieuwingen doorgevoerd in Bibliopolis. De opvallendste is de knop ‘Nieuw’ op de homepage. Deze knop geeft een overzicht van verwijzingen naar nieuw toegevoegde sites en diensten vanuit Bibliopolis. Het overzicht zal regelmatig worden geactualiseerd.

Een andere vernieuwing heeft plaatsgevonden in de rubriek Studies. Vanuit Bibliopolis was altijd al een aantal, door de auteurs van het handboek geselecteerde, artikelen online beschikbaar. De afgelopen maanden zijn ook links aangebracht naar artikelen die elders op het web online beschikbaar zijn, bijvoorbeeld naar literatuur in de DBNL of naar compleet online toegankelijke tijdschriften als Amstelodamum. Momenteel biedt Bibliopolis toegang tot meer dan 1000 online teksten. Ook is de bibliografie van de Nederlandse boekgeschiedenis geactualiseerd. In de rubriek Studies zijn nu publicaties tot en met 2011 te vinden.

Tenslotte wil ik u nog wijzen op de rubriek ‘Boekhistorisch nieuws’ op de homepage. Deze dienst wordt onderhouden in samenwerking met de Nederlandse Boekhistorische Vereniging en de Dr. P.A. Tiele Stichting.

Mocht u bepaald sites missen, kent u online bronnen waar nog niet naar gelinkt wordt, of mist u uw eigen publicaties in de rubriek Studies, stuur dan een mail naar Wilco van den Brink (wilco.vandenbrink@kb.nl) of gebruik de knop op de Bbiliopolis-contactpagina (http://www.bibliopolis.nl/index/contact). Wilco van den Brink zal ervoor zorgen dat deze suggesties verwerkt worden voor de website.

Vriendelijke groet,

Marieke van Delft

Redacteur/coördinator Bibliopolis
Afdeling Collecties/Department of Collections

E marieke.vandelft@kb.nl
T 00-31-(0)703140329

http://www.bibliopolis.nl

Col: Gelukkig kerstfeest?

2011-12-22T06:30:00.001+01:00

Wat is er toch veel op de wereld! Veel woorden bijvoorbeeld, en ook veel onzin. Het internet maakt dit allemaal nog eens extra duidelijk: al die woorden en al die onzin heb je bij de hand.

Zo verscheen er deze week een bericht — ook op de Nederlandse wetenschapsnieuwssite Scientias — over een onderzoek naar geluksgevoelens op Twitter.

Het artikel staat zelf ook online. Het representeert het soort onderzoek dat de beleidsmedewerkers ook in Nederland graag willen zien. Niks nauwkeurig lezen van een paar al dan niet representatieve teksten: "Our data set comprises over 46 billion words contained in nearly 4.6 billion expressions posted over a 33 month span by over 63 million unique users." Dat soort werk.

Wat ze deden, met die miljoenen woorden, is automatisch evalueren hoeveel geluksgevoel eruit sprak. Om dit objectief te laten doen lieten ze honderdduizend (100.000) woorden door vrijwilligers via internet beoordelen op gelukkigheid. Lachen kreeg bijvoorbeeld een 8,5 en terrorist een 1,3 (heus, dat is nu wetenschappelijk bewezen: lachen straalt 6,5 keer meer geluk uit dan het woord terrorist).

Vervolgens werd er met een indrukwekkend wetenschappelijk apparaat van alles en nog wat gerekend: iedere keer dat een van de 100.000 woorden voorkwam (en als je de belangrijkste 100.000 woorden van een taal hebt, heb je ze bijna allemaal wel) werd uitgerekend hoeveel dit bijdroeg aan het geluksgevoel van het bericht.

Wat blijkt? Twitteraars zijn gelukkiger in het weekend dan tijdens de werkweek, en het allerongelukkigst op maandag en dinsdag. En we zijn in de loop van de afgelopen jaren steeds depressiever geworden.

Hoe twijfelachtig die resultaten zijn, en vooral: hoe twijfelachtig de methode is waarmee ze zijn bereikt, blijkt wel uit besprekingen over 'outliers', de dagen dat de wereld ineens bijzonder zonnig was, of juist treurig. Dit is wat de auteurs zeggen over het eerste soort outlier:

For the outlying happy dates, in 2008, 2009, and 2010, Christmas Day returned the highest levels of happiness, followed by Christmas Eve. Other relatively positive dates include New Year's Eve and Day, Valentine's Day, Thanksgiving, Fourth of July, Easter Sunday, Mother's Day, and Father's Day. All of these observations are sensible, and reflect a strong (though not universal) degree of social synchrony. (...) The only singular, non-annual event to stand out as a positive day was that of the Royal Wedding of Prince William and Catherine Middleton, April 29, 2011.

Tjonge, denk je eerst. Zouden we echt allemaal gelukkiger zijn geweest tijdens het huwelijk van William en Kate? Of zou er iets anders aan de hand zijn? Zouden mensen tijdens kerstmis niet gewoon heel vaak merry christmas tweeten? En zouden die woorden niet een heel hoge gelukkigheidsscore hebben, hoe ongelukkig, of sarcastisch, of vermoeid diegene ook is? En zal op 29 april niet gewoon heel vaak het woord 'huwelijk' zijn gescoord, wat de vrijwilligers ook vast een hoge score hebben gegeven? Met andere woorden, het is niet duidelijk dat er veel meer gemeten is dan dat mensen met kerstmis elkaar veel geluk wensen, en dat ze als er een huwelijk op tv is, geneigd zijn woorden als huwelijk en kus te gebruiken. Ze hebben 46 biljard woorden onderzocht en alleen een paar trivialiteiten aan het licht gebracht.

Col: De ontdekking van de Limburgse korte i

2011-12-21T11:28:00.001+01:00

Dit jaar was een klein beetje een Willy Dols-jaar. Dit jaar vierden we de honderdste geboortedag van deze Limburgse taalgeleerde, die zelf overigens maar 33 keer zijn verjaardag heeft mogen vieren voor hij in 1944 omkwam in een Duits kamp. Dols' streekgenoot Lei Limpens publiceerde dit jaar een heel aardige biografie over Dols, die u overigens nog steeds kunt bestellen. Ik vatte dat in mijn eigen woorden samen in een artikel voor Onze Taal.

Deze week stuurde Limpens me op de valreep van het Dols-jaar nog een aardig nagekomen bericht: een onlangs teruggevonden brief die Dols in 1940 schreef aan de Leidse hoogleraar Nicolaas van Wijk. Met Limpens' toestemming publiceer ik die brief nu als een pdf-bestand.

De Limburgse dialectologie is het onderzoeksgebied bij uitstek waar iedereen het permanent van harte met iedereen oneens is. Je bent geen goede kenner van het Limburgs als je niet denkt dat alle andere ('zogenaamde') kenners volstrekte idioten zijn. Het was dan voor mij ook even slikken om te merken dat ik het in de in deze brief aangeroerde kwestie volkomen met Dols eens ben.

Kort gezegd komt het op het volgende neer. Het standaard-Nederlands en de Nederlandse dialecten onderscheiden klinkers die 'kort' zijn van klinkers die 'lang' zijn. Je kunt dat onderscheid op twee manieren maken: door te meten hoeveel milliseconden de klinkers duren, of door te kijken naar in wat voor lettergrepen ze voorkomen. Korte klinkers kunnen door veel meer rijtjes medeklinkers gevolgd worden dan lange: je kunt wel arm, storm, kerm zeggen, maar geen aarm, stoorm, keerm.

Het gekke is dat die twee criteria niet altijd in overeenstemming zijn. Met name geldt dat voor zogenaamd 'hoge' klinkers zoals de ie. Als je die gaat meten is hij bijzonder kort, korter zelfs dan de juist genoemde ah, oh, eh; in het Limburgs bestaat er bovendien een lange versie van die ie-klinker. Tegelijkertijd kan die heel korte ie helemaal niet in zo'n ingewikkelde lettergreep staan.

In zijn brief schetst Dols een oplossing: de twee criteria gaan feitelijk over verschillende dingen. Je meet lengte, maar de mogelijkheid om er medeklinkers achter te plaatsen heeft te maken met iets wat Dols, in navolging van de invloedrijke structuralist Troebetskoj Silbenschnittkorrelation noemt. Precies diezelfde oplossing heb ik vijfenvijftig jaar later uitgewerkt in mijn proefschrift.

Ik ben het dus eens met een andere kenner van het Limburgs. Ik moet deze kerst maar eens goed nadenken wat er mis is met mij.

Pas verschenen Speciaal nummer van Praagse Perspectieven

2011-12-20T19:05:00.001+01:00

Pas verschenen Speciaal nummer van Praagse Perspectieven: Olga Krijtová, Geschrift eener bejaarde vrouw uit 1997.

Ter gelegenheid van de tachtigste verjaardag van Olga Krijtová verscheen in de reeks Praagse Perspectieven Geschrift eener bejaarde vrouw uit 1997 van de hand van Olga Krijtová met speelse overdenkingen over haar vertaalpraktijk. Wie in Praag in de jaren 1955 tot 2000 Nederlands studeerde aan de Karelsuniversiteit ontmoette als docent letterkunde Olga Krijtová, Tsjechisch vertaalster van meer dan zeventig Nederlandse literaire werken. Zij werd in 1969 bekroond met de Martinus Nijhoff Prijs.

In Geschrift eener bejaarde vrouw uit 1997, in de titel een hommage aan Wolff en Dekens boekje uit 1802, bespreekt Olga Krijtová in twaalf hoofdstukken onder andere haar vertaalpraktijk, haar jeugd en kennismaking met Nederland en de Nederlandse literatuur, de canon, geslaagde en mislukte projecten, lievelingsschrijvers, literatuur en leven, de keuze van te vertalen boeken, de Russische inval en de gevolgen daarvan, Nederlandse bezoekers, de Fluwelen Revolutie en de gevolgen daarvan voor de vertalingen.

Olga Krijtová, Geschrift eener bejaarde vrouw uit 1997. Aangeboden ter gelegenheid van haar tachtigste verjaardag. Speciaal nummer van Praagse Perspectieven, bezorgd door Ellen Krol en Lucie Sedláčková. Praag: Universita Karlova, 2011. 83 pagina’s. ISBN 978-80-7308-376-2

Te bestellen bij: J. Ultzen (jesse.ultzen@gmail.com), Karelsuniversiteit Praag. Prijs 10 euro excl. portokosten.

Pas verschenen: bundel Praagse Perspectieven 7

2011-12-20T18:59:00.003+01:00

Praagse Perspectieven 7, Handelingen van het colloquium van de sectie Nederlands van de Karelsuniversiteit te Praag, op 24 en 25 maart 2011. Onder redactie van Zdenka Hrnčířová, Ellen Krol, Kees Mercks, Jan Pekelder en Jesse Ultzen. Praag: Universitaire pers 2011. 218 pagina’s. ISBN 978-80-7308-371-7.

In december 2011 is verschenen de bundel Praagse Perspectieven 7, met lezingen en bijdragen over Nederlandse taal- en letterkunde. Het letterkundige onderdeel is gewijd aan ‘Boeken die tumult veroorzaakten’ en het taalkundige thema aan ‘Doorbroken patronen.’

In een aantal letterkundige bijdragen staat een literair werk centraal dat het verwachtingspatroon van de lezer doorbrak en gewild of ongewild tumult veroorzaakte.

Aad Meinderts bespreekt de ‘ongehoorde wansmaak ten opzichte van een zo kuis boek’ die optrad bij het gevoerde pseudoproces rond de roman Eenzaam Avontuur (1948) van Anna Blaman. Ralf Grüttemeier analyseert bij het proces rond de roman Ik heb altijd gelijk (1951) van W.F. Hermans de gevoerde argumentatie van de kant van Hermans zelf, van de verdediging, van de officier van justitie en van de rechtbank. De roman Adelaïde van Gerard Walschap uit 1929 belandde op de katholieke index. Elke Brems laat zien hoe Walschap aanvankelijk de Vlaamse katholieke roman wilde moderniseren, maar door de kwestie afscheid van de katholieke kerk nam. Na de millenniumwisseling heeft de roman Alleen maar nette mensen van Robert Vuijsje uit 2009 voor het meeste tumult gezorgd; Michiel van Kempen volgt chronologisch de discussie in geschreven pers, televisie en openbare debatten in Amsterdam. Uit de negentiende eeuw klinkt het politieke tumult na van Bilderijks dichtbundel Krekelzangen (1822), besproken door Ellen Krol. In twee ‘losse’ bijdragen buiten het thema analyseert Lianne Barnard het discours rond de Shoa aan de hand van De Buitenvrouw van Joost Zwagerman, en bespreekt Wilken Engelbrecht de verschillende fasen in de receptie van Hendrik Conscience in Bohemen, Moravië en Tsjecho-Slowakije tussen 1846 en 1940.

Het taalkundig thema ‘Doorbroken patronen’ wordt in vijf bijdragen bekeken. Matthias Hüning bespreekt ‘Gefragmenteerde patronen in de woordvorming’; Jan Stroop analyseert het opkomen van taalveranderingen en het nieuw leven inblazen van oudere, bijna vergeten vormen; in de 21e eeuw verkeren deze processen in hun tegendeel of vallen stil. Ewa Jarosińska biedt een overzicht van syntactische patroondoorbreking vanuit het standpunt van de internationale docent Neerlandistiek. Frank Jansen bespreekt de vraag of er kettingpatronen bestaan die de leesactiviteit bevorderen. De Praagse promovenda Iva Rezková onderzoekt welke regels er ten grondslag liggen aan het doorbreken van Nederlandse zinnen door middel van woorden en uitdrukkingen uit het Engels.

Te bestellen bij:
J. Ultzen (jesse.ultzen@gmail.com)
Karelsuniversiteit Praag. Prijs 15 euro excl.portokosten

Nws: Early Dutch Books Online

2011-12-20T15:20:00.002+01:00

Dit voorjaar is de website gelanceerd van Early Dutch Books Online (EDBO)(http://www.earlydutchbooksonline.nl), voorheen Dutch Print Online, waarin ruim 11.000 boeken digitaal beschikbaar gemaakt zijn, zowel als plaatjes als als tekst.

Zoals u wellicht weet, is er nogal wat kritiek geuit op de OCR (o.a. in een artikel in de NRC door Karel Berkhout). Nu is besloten het resterende projectgeld grotendeels te besteden aan de verbetering van de OCR en verder aan het oplossen van enkele bugs in de website. Het handmatig verbeteren van de OCR is erg arbeidsintensief en dus kostbaar. Er zal slechts een paar procent van alle boeken onder handen genomen kunnen worden. Er moet dus geselecteerd worden.

Bij de selectie worden leden van de Werkgroep Achttiende eeuw ingeschakeld en er wordt gekeken naar de meest geraadpleegde boeken. Bovendien horen we ook graag van u welke boeken u graag optimaal doorzoekbaar zou willen kunnen raadplegen op de EDBO-website. U kunt uw suggesties - eventueel met motivatie - vóór 1 februari sturen aan: judith.rog@kb.nl. Op grond van alle suggesties kunnen we bepalen welke titels we zullen laten doen.

Nws: P.C. Hooftprijs Tonnus Oosterhoff

2011-12-20T12:32:00.002+01:00

De dichter Tonnus Oosterhoff (Leiden, 1953) heeft de P.C. Hooftprijs voor literatuur gewonnen. Dat werd vandaag bekend gemaakt.

'Oosterhoffs poëzie is' volgens de jury 'in hoge mate vernieuwend, ze heeft de Nederlandse dichtkunst van diverse keurslijven bevrijd, niet planmatig of vanuit een dichterlijke ideologie, maar door persoonlijke oorspronkelijkheid en het bijzondere talent van de auteur voor het vastleggen of liever gezegd juist beweeglijk maken van moeilijk benoembare sensatie'. Oosterhoff werd onder andere bekend door zijn experimenten met digitale gedichten.

Oosterhoff ontving al meerdere literaire prijzen: de C. Buddingh'-prijs (1990) voor "Boerentijger", de Herman Gorter-prijs (1994) voor "De ingeland", de Jan Campert-prijs (1998) voor "(Robuuste tongwerken, ) een stralend plenum" en de VSB Poëzieprijs (2003) voor "Wij zagen ons in een klein groepje mensen veranderen".

Col: Tuigdorp, gefeliciteerd!!!

2011-12-20T08:56:00.001+01:00

Er stond al dagenlang op de website van Van Dale dat het 'woord van het jaar' vanochtend om 6:00 zou worden aangekondigd, dus de ware taalliefhebber stond op deze grauwe en regenachtige morgen wat vroeger op om kennis te nemen van deze culminatie van het taaljaar 2011. Vervolgens hebben we op verschillende radiostations Ewoud Sanders en Ruud Hendrickx horen voorbij komen: ook zij moesten vandaag voor dag en dauw op, maar ze deden vast graag, om passend commentaar te kunnen geven op deze grootse onthulling, dit heerlijke moment waar iedere taalliefhebber een jaarlang reikhalzend naar uit kijkt, dit gloriemoment, niet alleen voor de woorden die het betreft, maar voor de hele Nederlandse taal.

En laten we ook niet de woorden vergeten: hoeveel slapeloze nachten zullen de kandidaten deze weken niet hebben doorgemaakt. Want stel, ja, stel, toch dat zij dit jaar eens... zou dan de kans dat ze ooit écht in Van Dale zouden komen, en daardoor voor eeuwig en altijd tot de Nederlandse taal zouden behoren, niet enorm toenemen?

Sinds een uur of drie weet ik dus dat het tuigdorp geworden is, althans in Nederland. Van harte! Het zat er natuurlijk aan te komen, met zo'n actieve en goed georganiseerde fanclub: het schijnt dat nog de laatste dagen alle ooms en tantes, opa's en oma's van fans zijn opgetrommeld om dat woord zijn ereplaatsje te verzekeren. Er schijnen zelfs een paar mensen op gestemd te hebben die nog nooit eerder van het 'woord van het jaar' hadden gehoord (al vraag je je af waar dat soort mensen hun leven moeten hebben doorgebracht). In ieder geval is het een zeer grote eer voor dit woord, dat nu voortaan ook door belangrijke schrijvers en journalisten gebruikt zal worden; al is het nog een beetje vroeg om te voorspellen dat het ook binnenkort in een Groot Dictee zal verschijnen.

Grote en terechte vreugde heerst er ook in de kampen van de winnaars in speciale categorieën zoals 'jongeren' (planking) en 'lifestyle' (vleeshufter). In hun respectieve geboortedorpen heeft de plaatselijke fanfare vanochtend al een aubade gebracht, en de filmploegen van Het Hart van Nederland en RTL Nieuws zijn al uitgetrokken om mensen op de straat te vragen of ze de 'eigen' woorden kennen en wat ze ervan vinden dat ze gewonnen hebben.

Op momenten als deze merk je toch weer hoe zielsveel wij Nederlanders van onze taal houden. Overigens is de verkiezingkoorts nog niet voorbij: op dit moment maken spaties zich in het hele taalgebied op voor de verkiezing van de spatie van het jaar!

Col: De bedwelming van Wytze Hellinga

2011-12-19T17:48:00.001+01:00

In de krochten van de Amsterdamse universiteitsbibliotheek bevindt zich een gevaarlijk document: een stencil uit 1968 dat 'Historische taalkunde en de neofiloloog' heet en dat geschreven is door Wytze Hellinga. Degene die het document vindt, raakt bedwelmd door de geest van Hellinga, "een wat manische man, die te veel vroeg van zijn studenten" volgens René van Stipriaan in een essay in het nieuwste nummer van Ons Erfdeel.

Van Stipriaan is ook degene die het stencil van Hellinga gevonden heeft. Van Stipriaan is ook het eerste bewijs van de bedwelming, die ervoor zorgt dat de patient "nieuwe grootscheepse projecten [aankondigt] die ongeveer aan alle uithoeken van de humaniora raakten."

Van Stipriaan grijpt het stencil van Hellinga aan om te reflecteren op de afgelopen 45 jaar in de neerlandistiek. De boodschap is weinig verrassend, maar daarom nietminder somber. De "voorhoede van de neerlandistiek [speelt] in de opinievorming geen grote rol"; "jonge afgestudeerden in enige tak van de neerlandistiek [staan] op de arbeidsmarkt niet bijzonder goed aangeschreven"; "veel universitaire opleidingen in de letteren zijn nauwelijks nog academisch te noemen, omdat de studieprogramma's aan elkaar hangen van inleidingen-in-dit en kennismakingen-met-dat.

Alstublieft. En waar ligt dit allemaal aan? Volgens Van Stipriaan vooral aan het verdwijnen van het vak 'historische taalkunde'. Dát vak gaf de neerlandici een voorsprong op andere cultuurwetenschappers, omdat het hen gevoelig had gemaakt voor 'de valkuilen van de taal, voor dubbelzinnigheid', en nog een heleboel meer. Vrij vertaald en samengevat (u hebt per slot van rekening geen tijd om hier een eindeloze column door te werken, laat staan dat essay van Van Stipriaan): omdat het hen had geleerd nauwkeurig te lezen.

Nu lijkt me dat nauwkeurig lezen van oude teksten niet per se een kwestie waarvoor je de ontwikkeling van het middelnederlandse naamvalssysteem tot je zou moeten nemen, maar aan de andere kant: dat er op de Nederlandse universiteiten niet of nauwelijks nog aandacht is voor de historische ontwikkeling van het Nederlands is inderdaad een grote schande. Van Stipriaan is dit echter nog niet genoeg: vervolgens roept hij op tot een grootschalige herstructurering van de opleidingen in de neerlandistiek, of vooral het verzwaren van de studie. De manier waarop hij zich die verzwaring voorstelt heeft echter iets nogal Hellingaïaans: een grote grabbelton waarin van alles en nog zit. Aan de ene kant spreekt Van Stipriaan bijvoorbeeld uit dat 'de taalkundige component in de letterkundige richtingen hersteld zou moeten worden', tegelijk valt op dat hij het alleen over die letterkundige richtingen serieus heeft. Verder moeten de studenten letterkunde van alles en nog wat: lezen, snel lezen, veel lezen, en sociologie, psychologie en antropologie toepassen op wat ze lezen, en alle letterkunde zien als historische letterkunde.

Dat klinkt allemaal niet erg realistisch, om niet te zeggen manisch. Tegelijkertijd heeft het natuurlijk ook iets heel aanstekelijks; ik raakte in ieder geval tijdens het lezen van Van Stipriaans essay steeds meer bedwelmd. Inderdaad! Laten we opstaan uit de versukkeling van wat er praktisch allemaal kan in de BA-MA-structuur! Laten we gewoon een groep getalenteerde grote talenten opleiden en de neerlandistiek weer tot een prachtig vak maken! Leve Hellinga!

Naschrift 20.12.2011. De historisch taalkundige van Nederland Jan Noordegraaf schrijft: 'Het stencil van Hellinga is natuurlijk gewoon op meerdere plaatsen in Nederland aanwezig [...]. In mijn stukje over 60 jaar AVT verwijs ik er bijvoorbeeld naar. Of ik door de geest van Hellinga bedweld ben geraakt? Dat valt wel mee, geloof ik.'

Age: Internationaal congres Antwerpen 'Ambassadors of the book'

2011-12-18T14:51:00.002+01:00

Internationaal congres 'Ambassadors of the book. Competences for heritage librarians'
Universiteit Antwerpen, 1 en 2 februari 2012
Inschrijving open

Het congres 'Ambassadors of the book: Teaching competences for heritage Librarians' vindt op 1 en 2 februari 2012 plaats in Antwerpen.
Een twintigtal sprekers uit acht landen bespreekt de problematiek van competenties voor erfgoedbibliothecarissen en de manier waarop deze competenties op de verschillende onderwijsniveaus aangeleerd kunnen worden. Het volledige programma, de praktische details en een online inschrijvingsformulier zijn beschikbaar op http://www.ua.ac.be/ibw/ambassadors-of-the-book.

Inschrijven (50 euro voor de 2 dagen, incl. lunches en koffie) kan nog tot 20 januari 2012.

Het (Engelstalige) congres wordt georganiseerd door de Vlaamse Erfgoedbibliotheek, de opleiding Informatie- en Bibliotheekwetenschap van de Universiteit Antwerpen en de Enssib (Lyon), in samenwerking met Faro, de Universiteitsbibliotheek Antwerpen, Anet, LibisNet en CERL.

Het congres loopt onder de auspiciën van IFLA-Rare Books and Manuscripts Section en het Liber-Steering Committee for Heritage Collection and Preservation.

Keynote speakers zijn Deirdre Stam (Rare Book and Special Collections Program, Palmer School of Library and Information Science, Long Island University) en Michel Suarez (Rare Book School, University of Virginia).

Col: Arnons Zangberg

2011-12-17T11:15:00.001+01:00

Nadat hij eerder deze week een wat saai dictee had afgeleverd, publiceert Arnon Grunberg een wat plechtstatig Nederlands, in de Volkskrant. Hij wil dan ook in een essay onderzoeken "hoe ik me verhoud tot de wereld waar ik tegen wil en dank deel van uitmaak".

Wat hij constateert is over het algemeen niet erg verrassend: "dat het automatische respect voor het fenomeen literatuur geminimaliseerd is. Dat heeft alles te maken met democratisering en de ontmanteling van autoriteiten." Tegelijk heeft de literatuur nu eenmaal weinig met democratie te maken: je hebt goede schrijvers die veel gelezen worden en goede schrijvers die nooit gelezen worden. Op het kleine speelveld van de literaire eer en prestige — want daar lijkt het Grunberg blijkens dit essay vooral om te doen: "als schrijver blijf ik afhankelijk van erkenning die door de literaire wereld wordt gegenereerd" — verdringen bovendien de talenten zich en is het daarom allemaal haat en nijd. "Daarom zoek ik mijn vrienden en kennissen het liefst in andere kringen."

Het is interessant hoe Grunberg tegelijkertijd erkent dat er een illusie is, maar daar toch aan blijft vasthouden, als een atheïstische dominee die toch op de kansel blijft staan: dat literaire kwaliteit bestaat. Misschien dat hij daarom ook zo vervalt in wat houterige plechtstatigheid. Nee, het is geen kwestie van democratie, maar er is wel degelijk een markt, namelijk een "in symbolisch kapitaal, dat wil zeggen erkenning, waardering en prijzen van zogeheten experts."

Hij ziet dat kennelijk in, dat je het allemaal onzinnig zou kunnen vinden, maar tegelijk vermag hij niet af te zien van dat symbolische kapitaal dat hem door 'zogeheten' experts kan worden uitgekeerd.

Het is trouwens ook te makkelijk om hem dat als academicus, wat ik ben, te verwijten. Grunberg wijst erop dat het 'symbolisch kapitaal' van de hooggeleerde vooralsnog meer zekerheid biedt: dat blijf je je hele leven, met ook nog een min of meer gegarandeerd financieel inkomen. Wat hij minder ziet, waarschijnlijk omdat hij niet in onze wereld verkeert, is dat het ook hier dringen is om dat symbolische kapitaal, ook onder de mensen die allang een vaste baan hebben, en ook onder degenen die het iedere dag over dat symbolische kapitaal hebben. We haten elkaar, we minachten degenen die ons dat kapitaal kunnen verschaffen vanuit het diepst van onze ziel. En tegelijk wil iedereen altijd maar meer hebben van die bewondering.

Col: De onvertaalbare canon

2011-12-16T16:48:00.001+01:00

Gisteren, de dag dat Nederl-redacteur Francien Petiet in Amsterdam promoveerde op een proefschrift over de manier waarop in de negentiende eeuw de canon van het Nederlands werd gevormd, publiceerde de 21e-eeuwse canonmachine DBNL De langste dag, een nieuwe deelwebsite waarop hedendaagse dichters werk van hun voorgangers lezen. (Het materiaal is gefilmd tijdens de viering van het tienjarig bestaan van de DBNL vorig jaar.)

Ik heb Franciens proefschrift nog niet gelezen, maar als ik het goed begrijp laat ze zien dat de klassieke canon niet zozeer gevormd is op basis van bijvoorbeeld de vraag hoe ontroerend teksten waren, of hoe goedgeschreven, maar vooral op basis van de overweging of de auteurs als voorbeelden konden gelden van godvruchtige en nijvere Nederlanders.

De langste dag laat zien wat er van die canon nog over is. Bijvoorbeeld op de lijst met vertolkte dichters. Daar komen maar weinig echt godvruchtige dichters op voor, en zelfs van degenen die dat wel waren wordt eigenlijk nooit een gedicht over God voorgelezen. In een interview legt Antoon Korteweg zelfs expliciet uit dat hij van de 'dominee-dichter' J.L.L. ten Kate alleen frivoler jeugdwerk voordraagt. Zoals ook van andere door de negentiende-eeuw gekozen thema's — de moedige strijd tijdens de tachtigjarige oorlog — nauwelijks nog iets over is.

Wat heeft de keuze dan wel bepaald? Als ik het goed zie, zijn het vooral de taalkunstenaars geweest, degenen die het Nederlands mooi hebben laten klinken. De volgende dichters werden bijvoorbeeld (in de eerste selectie, die nu op de website staat, er schijnt nog meer te komen) door meer dan één persoon voorgedragen: Anna Bijns, Constantijn Huygens, Lucebert, Martinus Nijhoff, Paul van Ostaijen, Obe Postma, J.J. Slauerhoff, Maria Tesselschade Roemers Vissers, Joost van den Vondel. Met een of twee uitzonderingen lijken me dat vooral dichters die zo aan de taal hangen dat ze niet of nauwelijks te vertalen zijn — en niet zo zeer dichters die we nu nog lezen vanwege bijvoorbeeld hun speciale manier van naar de wereld kijken.

Dat had natuurlijk te maken met de vorm van het programma: dichters moesten voorlezen en de keuze valt dan al snel op het verbale vuurwerk. Tegelijkertijd: deze website blijft hier nu staan en gaat mede de canon bepalen, zoals ook andere video's van voordrachten misschien wel steeds belangrijker worden.

En er is nog iets: als er iets de Nederlander definieert in vergelijking met andere Europeanen, dan is dat niet langer het calvinisme of de properheid van onze huisjes. We hebben zo langzamerhand eigenlijk alleen nog maar het Nederlands. Wat ooit God, Koning en Vaderland waren, is nu eigenlijk alleen nog het feit dat niemand in het buitenland begrijpt waar Lucebert het over heeft. Het enige wat nog Nederlands is aan de Nederlandse dichter is zijn onverstaanbaarheid.

Hora est!: Promotie Janneke Weijermars te Antwerpen

2011-12-16T11:42:00.005+01:00

Op vrijdag 13 januari 2012 om 15 uur stipt promoveert Janneke Weijermars op Stiefbroeders; de Zuid-Nederlandse literatuur en het literaire bedrijf in het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden (1814-1834).

De promotie vindt plaats op de Stadscampus Universiteit Antwerpen, Klooster van de Grauwzusters, Lange Sint-Annastraat 7, 2000 Antwerpen. Aanmelden vóór 5 januari via janneke@weijermars.org. Zie ook http://www.weijermars.org.

Samenvatting:

In het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden (1815-1830) vormden de Nederlandse taal en literatuur het middel bij uitstek om de verschillende landsdelen – het huidige België en Nederland – in cultureel opzicht tot een geheel te smeden. Koning Willem I probeerde met een keur aan maatregelen het Zuidelijke literaire leven op te bouwen, te stimuleren en niet zelden ook onder controle van de regering te brengen om de nieuwe zuidelijke landgenoten tot vaderlandsliefde te verleiden en zo de eenheid binnen zijn koninkrijk te bevorderen.

Janneke Weijermars beschrijft in haar proefschrift niet alleen de sturende kracht van dit cultuurbeleid, maar vooral ook de effecten ervan en de reacties erop in het Zuidelijke literaire veld. Sommige, met name jonge auteurs kozen voor een 'verhollandsing' van hun literatuur, en vergrootten daarmee hun kansen op literair succes. Voor hen vormden de Noord-Nederlandse literatuur, met iconen als Vondel en Hooft, een eenvormige officiële spelling, een bloeiend genootschapsleven en toonaangevende literaire tijdschriften een wereld waaraan ze zich graag wilden conformeren. Bij andere auteurs bracht de vereniging met het Noorden juist een verlangen naar eigenheid teweeg. Zij ijverden in toenemende mate voor het behoud van een Zuid-Nederlandse identiteit binnen het koninkrijk, die zich onder meer uitte in een eigen literaire stijl en thematiek en een eigen spelling. De eenwording met de Noordelijke Nederlanden leverde dan ook grote spanningen op binnen het literaire veld, die in dit proefschrift in smakelijke anekdotes zijn vervat. De ruzies, het wederzijdse onbegrip en de daaruit volgende polemieken raakten lang niet alleen aan literaire zaken, maar waren nauw vervlochten met religieuze en politieke kwesties, die gedetailleerd worden toegelicht. Zo vormt dit proefschrift een nieuwe bijdrage aan de geschiedschrijving over het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden, bekeken vanuit literair perspectief.

Ove: Hans van den Bergh 1932-2011

2011-12-16T11:35:00.002+01:00

Hans van den Bergh (1932-2011)in memoriam.

G.J. van Bork

Op 21 oktober 2011 overleed onverwacht mijn oud-collega van het Instituut voor Neerlandistiek in Amsterdam. Hij was daar vanaf 1969 wetenschappelijk medewerker voor de moderne Nederlandse letterkunde. Van den Bergh studeerde Franse en Nederlandse letterkunde aan de Universiteit van Amsterdam en was vervolgens leraar aan het Vondelgymnasium in die stad. Tijdens zijn studententijd was hij actief in het Amsterdams Studenten Cabaret en als redacteur van het studentenweekblad Propria Cures. Zijn activiteiten als cabaretier brachten hem in contact met medewerkers van het satirische en omstreden TV-programma Zo is het toevallig ook nog eens een keer … van de VARA (1963-1966), waarin hij een bescheiden rol speelde.

In 1972 promoveerde Van den Bergh in Utrecht op het proefschrift Konstanten in de komedie: een onderzoek naar de komische werking en ervaring. Veel van het materiaal voor dit proefschrift verzamelde hij als toneelrecensent, eerst van het Haarlems Dagblad en vanaf 1965 voor Het Parool. Als kenner van het Nederlandse toneel publiceerde hij ook na zijn proefschrift over de theorie van het drama, zoals een inleiding op de dramatheorie onder de titel Teksten voor toeschouwers (1979).

Niet alleen toneel had zijn belangstelling. Van jongs af aan had zijn vader, de hoogleraar G. van den Bergh, hem een grote liefde voor de schrijver Multatuli bijgebracht. Zoon Hans nam dan ook al vrij snel na zijn aanstelling als docent aan de universiteit het voorzitterschap van het Multatuli Genootschap van Garmt Stuiveling over en na diens overlijden ook het voltooien van de Volledige werken van Multatuli (25 delen). Daarnaast bezorgde Hans van den Bergh samen met anderen een goed gedocumenteerde editie van het Volledig dichtwerk (1986) van J.A. Dèr Mouw (Adwaita).

Erudiet en vol milde spot schreef hij een groot aantal columns onder pseudoniem voor verschillende dag- en weekbladen: als Paul Abbey voor NRC-Handelsblad, als Ten Braven voor Vrij Nederland, als Jansen en Tilanus voor Het Parool en als E.D. Dekker voor het Algemeen Dagblad.

Van den Bergh heeft er nooit een geheim van gemaakt dat hij, stammend uit een gezin waarvan vrijwel alle leden belangrijke functies in het bedrijfsleven of in de wetenschap bekleedden, niet kon achterblijven en dan ook graag hoogleraar wilde worden. Toen een hoogleraarschap aan de Universiteit van Amsterdam om allerlei redenen aan hem voorbij ging, accepteerde hij het professoraat cultuurwetenschap van de Open Universiteit in Heerlen met de inaugurele rede Kultuur en kwaliteit (1986).

Van dezelfde, eerder genoemde, milde spot getuigen zijn activiteiten als woordvoerder van het Republikeins Genootschap. Samen met Tom Rooduijn schreef hij over De Republiek der Nederlanden een aantal pleidooien voor het afschaffen van de monarchie (1998). In Het klein Republikeins Handboek, dat hij samen met Elsevier-topman Pierre Vinken in 2002 publiceerde toont hij zich een welwillend beschouwer van de monarchie, maar tegelijk in hart en nieren republikein. Dat brengt hem in 2011 tot het advies aan Willem Alexander Doe het niet, Alex! waarin hij ‘alle redenen om voorgoed af te zien van het koningschap’ op de hem bekende vaderlijke toon en met de nodige humor opsomt.

Col: Engels spreken is niet zo aangewezen

2011-12-15T12:37:00.002+01:00

Guy Verhofstadt, een oud-premier van België, wilde deze week een daad stellen en sprak Nederlands in het Europees Parlement; een video van het begin van zijn optreden staat hier.

Het is om een groot aantal redenen een opmerkelijk gebaar dat veel laat zien over hoe taal feitelijk functioneert in Europa. In de eerste plaats omdat Verhofstadt het zo nadrukkelijk als een gebaar presenteert: "Meneer, de voorzitter, ik ga vandaag in mijn moedertaal spreken, omdat ik denk dat het Engels niet zo aangewezen is."

Formeel heeft iedere Nederlandstalige europarlementariër het recht om op ieder moment in het Nederlands het woord te voeren; argumenten hoeven daar niet voor gegeven te worden. Officieel is iedere taal immers gelijkwaardig in het Europees Parlement.

Door er aan het begin van zijn toespraak zo expliciet op te wijzen dat hij een keuze maakt, laat Verhofstadt zien dat het met die gelijkwaardigheid net iets anders ligt: kennelijk moet er een bijzondere reden zijn om geen Engels te gebruiken.

Ook de reden die hij noemt is bijzonder: het Engels is niet zo aangewezen. Je ziet het aanwezige publiek, waaronder de Nederlandstalige president van Europa Van Rompuy lachen, want men begrijpt waarom het niet zo 'aangewezen' is om Engels te spreken: omdat de Britse premier Cameron zojuist een accoord heeft geblokkeerd waar alle andere Europese landen voor waren.

Hoe nu? Spreken we soms Engels omdat dit de taal is van het Verenigd Koninkrijk? Dat is formeel gezien helemaal niet het geval: zelfs als Cameron zou besluiten om de Europese instituties helemaal te verlaten, zou het Engels een officiëlte taal blijven, al is het maar omdat die dan nog steeds in twee landen gesproken wordt: Ierland en Malta.

Toch voelt het kennelijk wel een beetje zo; anders zou het 'grapje' dat Verhofstadt maakt door geen Engels meer te willen spreken niet begrepen zijn. Op zijn minst een heel klein beetje moet het toch voelen alsof men telkens een beetje buigt voor de Engelsen. En als de Engelsen dan dwars gaan liggen, buigen we even niet meer.

Maar er is ook een andere dimensie. Verhofstadt hield zijn opstandige gedrag niet de hele toespraak vol. Na een paar zinnen schakelde hij toch terug naar het Engels: dat was makkelijker, want zo was hij het toch gewend. Want ondanks de officiëe lezing dat alle talen gelijkwaardig zijn, en ondanks het kennelijk op de achtergrond levende sentiment dat we door Engels te spreken aardig zijn voor de Engelsen, is het Engels inmiddels de feitelijke vergadertaal.

Neder-L

Col: De boekencommunist

Col: Een heel oud dingetje

Boekpresentatie Gulden Legende

Ove: Overleden: Doeschka Meijsing (1947-2012)

Eve: lezing Gaston Franssen, 'Literaire sterren: hedendaags schrijverschap als interdisciplinaire uitdaging', ma 6 februari 2012 te Amsterdam

Col: Mein Schwester en ander modern Europees

Mein Schwester

Shakespeare

Eve: zaterdag 3 maart 2012: lezing Anton Korteweg voor het Multatuli Genootschap

Col: Rijk worden? Word wetenschappelijk uitgever!

Col: Je moet je leven veranderen

Col: Keuzes

Col: Crisis in 1458

Col: Koffietijd

Nws: Lustrum alfa-informatica Groningen

Eve: Jaarvergadering 'Het Bilderdijk-Museum' op 2 maart 2012

Col: De mens is een wezen dat stamelt

Col: Gevrouwte

Age: Presentatie bibliografie van Nederlandse literatuur in Duitse vertaling

Lit: Pas verschenen: Tussen Hemsterhuis en Grimm. Joast Hiddes Halbertsma als taalkundige

Col: Een literaire succesformule

Miljarden pagina's

De meeste mensen

Col: De gewone taalgebruiker is lief

Col: Linguïstisch Miniatuurtje CLI: Iedereen minacht de taal

Col: Mijn taalergernis

Col: Alstu!

Col: Kukeleku

Age: Tentoonstelling van Lam de Wolf bij Bijzondere Collecties UvA

Col: Waarom # geen 'hekje' moet heten maar 'kruis'

Col: Linguïstisch Miniatuurtje CL: Do you have a moment?

Col: Een landschap bestoken met verschroeide aarde

Nws: Erik Hazelhoff Jong Talentprijs

Col: 20 tweets per uur

Col: I wish for a puppy.

Vac: Promovendus Nederlandse fonologie Meertens Instituut

Col: Mopperen is een Anglicisme!

Col: Stiekem Rotterdams praten

Col: Gewoon normaal

Age: Themamiddag over alba amicorum in UB Leiden

Age: Roelof van Gelder geeft colloquium Gouden Eeuw

Age: Colloquium over Maurice Maeterlinck in Gent

Col: De Holman-shuffle

Nws: Koninklijke Bibliotheek verwerft twee zeldzame 17e-eeuwse liedboekjes

Age: Van Lier Lezing, vrijdag 10 februari 2012 te Leiden

Col: Brief aan de leraren Nederlands

Col: Nieuws over de nageboorte van het paard

Col: Ik ben slechts alleen

Col: Wordfeud en crisis

Nws: Karel Martens ontvangt Gerrit Noordzij prijs 2012

Age: Mastercourse Boekwetenschap Amsterdam 20 januari 2012

Nws: Antwerpse topstukken digitaal

Col: DE TAAL WORDT TOP!

Nws: Taalschrift 84 (januari 2012) verschenen

Age: Lezing Duitse mediëvist Eberhard König

Col: Linguïstisch Miniatuurtje CIL: Grammar feud, an unexpected visitor

Age: Gedichtendag 2012

Col: Het persoonlijk aanwijzend voornaamwoord bij Jan Cremer

Vac: Docent Nederlands, Wilhelms-Universität Münster (deadline: 31 jan. 2012)

Vac: Hoogleraar “Moderne Nederlandse letterkunde in mondiaal perspectief” (11-274), Universiteit Leiden (deadline: 14 feb. 2012)

Vac: Hoogleraar “Nederlandse taal, synchrone taalkunde en geschiedenis van het Nederlands”, Université Libre de Bruxelles (deadline: 25 jan. 2012)

Vac: Docent of promovendus Nederlandse taalkunde/filologie, Freie Universität Berlin (deadline: 23 jan. 2012)

Lit: Pas verschenen: Het beste mijner paradijzen

Col: De zonnekoning

Age: Boekensalon: Cultural Emergency in Conflict and Disaster

Pas verschenen: Mededelingen Weyerman

Col: Hoe uw taal gaat veranderen

Col: *Smiley neerkrabbelt*

Col: Voornemens voor de liefhebber van het Nederlands

Col: Linguïstisch Miniatuurtje CXLVIII: Grammar feud, the best is yet to come

Col: Leo Vroman en de aandachtseconomie

Col: Linguïstisch Miniatuurtje CXLVII: Grammar feud, the final countdown

Col: Dichterlijk hun

Col: Linguïstisch Miniatuurtje CXLVI: Grammar feud, part 4

Col: Moord en brand schreeuwen over het Engels

Col: Linguïstisch Miniatuurtje CXLV: Grammar feud, the legend goes on

Col: Kersttoespraak van koningin orgie van lidwoordloosheid

Age: Oratie Els Stronks, dinsdag 10 januari 2012, Universiteit Utrecht

Col: Linguïstisch Miniatuurtje CXLIV: Grammar feud, the sequel

Col: Smiley neerkrabbelt