Verhuisd



Let op: Neder-L is verhuisd naar www.neerlandistiek.nl

zaterdag 16 januari 2016

P.C. Hooft was kaal!

Een geschiedenis van het Nederlands in 196 sonnetten (55)
Het Nederlandse sonnet bestaat 451 jaar. Hoe is het de taal in die tijd vergaan?

Door Marc van Oostendorp


Stel je bent Anna Roemer Visscher, en stel je hebt voor je goede vriend P.C. Hooft een pruik gemaakt. En hij bedankt je dan met een sonnet dat zo begint:

D' aelouwde dichters kloeck in wijsheit nae te spooren
Beschrijven Pallas dat zij alle dingen siet,
Met een doordringend oogh. Waerom oock soudse niet?
S' is wt haer vaeders brein, en met een helm gebooren.

Ja, de strekking is duidelijk. P.C. vindt jou natuurlijk ook wijs, en die helm, dat is een verwijzing naar die pruik. Alleen: wat is de logica van deze bewering? Pallas Athene ziet alles, omdat ze uit het brein van haar vader geboren is, zeker. Maar wat draagt het feit dat ze die helm op had toen ze geboren werd bij aan haar visie?

Waarschijnlijk is het een toespeling op het nog steeds bestaande volksgeloof dat kinderen die 'met de helm geboren' worden, het 'tweede oog' hebben en dus in de toekomst kunnen zien.

In de rest van het sonnet put Hooft zich uit in spitsvondigheden. Pruik, hersenpan en helm worden op allerlei manieren aan elkaar gelijkgesteld in een vernuftig spel:

Ghij Jonckvrouw, die met geest de geestighst' kunt becooren,
'K had hooren singen wel, dat vw geboort geschiedt
Was wt een beckeneel daer ghij door heenen stiet,
En met het brein, als zij gewaepent quaemt te vooren.
Maer 'k waende' 't ketterij, tot dat mijn hooft beróójt
Van aengebooren prujck wierd door vw konst voltóójt,
En 't swacke brein behoedt, met koocker wtgelesen.
Doen dacht jck in mijn hart, die de Natujre wraeckt,
En beter, dan zij doen kan, harssenhelmen maekt,
Met eighen hooft bewaert moet zij wel dubbelt wesen.

(Een van de dingen die je uit dit sonnet leert is dat Hooft kaal was, 'berooid van aangeboren pruik'. Ik kan me hem moeilijk voorstellen zonder haar.)

Bekkeneel is een woord dat inmiddels vergeten is, en dat volgens het WNT zowel 'hersenpan' als 'helm' kon betekenen. Het was oorspronkelijk een verkleinwoord van bekken, en dat betekende oorspronkelijk weer een 'bak of schotel van hout, steen of metaal', maar had ook in de 17e eeuw al de huidige fysiologische betekenis gekregen.

En dus kwam Anna bij haar geboorte uit het bekken, en dus uit de hersenpan gekropen.


Geen opmerkingen:

Een reactie plaatsen

Opmerking: alleen leden van deze blog kunnen een reactie plaatsen.