Verhuisd



Let op: Neder-L is verhuisd naar www.neerlandistiek.nl

donderdag 3 september 2015

Addenda EWN: joop

Door Michiel de Vaan

joop zn. vrucht van de meidoorn

Oorspronkelijk de benaming van een doornstruik (meidoorn, roos), die in het Nederlands meestal op de vruchten daarvan is overgegaan. Vnnl. iopen vat vat voor jopenbier (1561, Spel van Sinne, Brabant), jopen, joopen rode vruchten van de meidoorn (1567, Dodoens, Cruijdboeck [geciteerd naar uitgave 1618]), jopkens, jopen rozenbottels (ibidem). Ook voor rode appels: joopkens (1567, Junius), joope (1721). Met b in joben-bessen bessen van de vuilboom [rhamnus] (1775).

Het jopenbier bier van jopen was tussen 1500 en 1900 een bekende biersoort. Het was uit Noord-Duitsland ingevoerd bier (het wordt bijv. in een adem met Hamburger en Rostocker herkomst genoemd), dat waarschijnlijk met jopen op smaak gebracht werd: joopen bier (1507, Rekening van het lastgeld in Amsterdam, Waterland en het Noorderkwartier van Holland). Andere vroege attestaties zijn o.a. juypenbier (Brabant, 1542), hupenbier (Antwerpen, 1546), joepenbier (Amsterdam, 1552), yepen-bier (Mechelen, 1555), jopen-bier (Holland, 1560), jeupenbier (1567), joppenbier (1583). Het vocalisme vertoont veel variatie, wat met de herkomst als leenwoord te maken zal hebben. Alleen hupenbier ziet eruit alsof het een echt-Nederlands dialectwoord bevat, al treffen we hupen nergens anders aan voor jopen.



J-vormen in het dialectwoord voor meidoorn(vrucht) zijn algemeen in moderne, Oostnederlandse dialecten van Groningen tot Gelderland: Gron. jeupen mv., Drents jeup, jeep, jiep, ook jiepenbos, Gelders jeupie en juppiesboom. Daarbij sluit jiepel(t) aan in de regio Kleef-Kalkar, met hetzelfde el-suffix als in Ripuarisch hiepel en Silezisch hiefel.

De etymologie (zie beneden) doet westelijk hiep(e) verwachten als tegenhanger van noordoostelijk jeep, joop. En inderdaad vinden we in Zeeuws-, West- en Frans-Vlaanderen dialecten waarin de h- regelmatig wegviel iepe, iep, en, met initiële n- door verkeerde woordscheiding (vgl. naarstig), niep.

Standaardtalig joop stamt dus uit oostelijke dialecten of uit het Nederduits, waar de ontwikkeling van *ie- tot je- vaker voorkomt, bijv. in het woord voor uier (Drents jidder, Twents geder uit *jeder). Blijkbaar verhinderde de h- in oorspronkelijk *hiepe die ontwikkeling niet. De ronding van ee tot eu of oo zal door de volgende lipklank p veroorzaakt zijn, vergelijk bijv. Mnl. weuke, woeke week, Mnd. jummant iemand, schöpen schepen. Blijft de vraag waarom de westelijke schrijftaal, al vanaf de 16e eeuw (dus voor de migratie van grote aantallen Oostnederlanders en Nederduitsers naar Holland), het woord joop gebruikt voor een inheemse plant. Waren de jopen in jopenbier zo bekend dat daardoor hiepen naar de achtergrond verdween?

Verwanten: Oudsaksisch hiopo rozenbottel, Oudhoogduits hiofa v., hiofo m. doornstruik, hondsroos, rozenbottel, hiofalter doornenstruik, Mhd. hiefe f., Nhd. Hiefe rozenbottel, Oudengels hēopa m. doornstruik, braam, hēope f. hondsroos, Middelengels hēpe, Nieuwengels hip rozenbottel, Oudzweeds hiupa, hjupon, Ouddeens hyben, IJslands hjúpa n., Nieuwzweeds nypon rozenbottel, uit PGm. *heupan- m, *heupōn- f. doornstruik, of doornstruik met rode vruchten. De voorgermaanse oorsprong van *heup- is onzeker. Mogelijk is Oudpruisisch kaāubri doorn(struik) verwant, maar zeker is dat niet. Indien de ondoordringbaarheid van het gewas (op een hoop) of het in trosjes groeien van de vruchten als benoemingsmotief acceptabel zijn, is een verbinding met de woordfamilie van hoop(je) (PGm. *haupa-), heuvel (*hubila-), hof (*hufa- heuvel) en vooral Oudhoogduits hiufila wang (*heupilō-), dat dezelfde ablautstrap heeft als *heupan-, erg aantrekkelijk. Maar de betekenisrelatie is niet hard te maken: er zijn immers wel meer struiken met die kenmerken.


Literatuur: Stallaert, Glossarium (1890); Etym. Wb. des Althochdeutschen IV: 1051; Kroonen 2013: 224; www.meertens.knaw.nl/pland. Een uitgebreid overzicht van vroege attestaties van jopenbier is te vinden op http://witteklavervier.nl/nl/historie/50-sources-about-beer/216-jopen-bier-joppenbier-jopen-biers.

Geen opmerkingen:

Een reactie plaatsen

Opmerking: alleen leden van deze blog kunnen een reactie plaatsen.