Verhuisd



Let op: Neder-L is verhuisd naar www.neerlandistiek.nl

maandag 10 augustus 2015

Bedoeling

Door Marc van Oostendorp

Wanneer de feiten te duidelijk zijn, kun je altijd over bedoelingen discussiëren. De Zandvoortse strandtent stuurde Pieter Steinz, een ALS-patiënt, weg, omdat hij niet kon eten, drinken of praten, maar wel in de zon wilde wachten terwijl zijn vrouw ging zwemmen. NRC Handelsblad schreef erover en tekende het volgende op uit de mond van de strandtenthouder:


Kennelijk is het de strandtenthouder in dezen vooral te doen om bedoelingen. Hij gebruikt het woord in drie zinnen twee keer. Op het terras zitten zonder te bestellen is niet de bedoeling. Wat is dan wel de bedoeling? In ieder geval niet iets kwaads.

Dat bedoeling aan het veranderen is, blijkt als je het in oude woordenboeken opzoekt. Het Woordenboek der Nederlandsche Taal, dat aan dit woord toekwam in 1896, noemt twee betekenissen. In de eerste plaats "Eigenlijk, het streven naar iets, en bij overdracht ook datgene wat men zich ten doel stelt, datgene wat men tracht te bereiken", en in de tweede plaats "Iets dat men zijdelings te kennen wil geven terwijl men iets geheel anders zegt".

Geen van beide definities is op het Zandvoortse gebruik van toepassing. Dichterbij komt Van Dale, in ieder geval voor de tweede zin, waar ze synoniemen geven als oogmerk en intentie. Een bedoeling is iets wat zich in iemands hoofd afspeelt en los kan staan van de daden van die persoon. Je zou denken dat bedoelingen van wildvreemde mensen er nauwelijks toe doen, maar in Nederland vinden dienstverleners het vaak belangrijk dat ze op hun bedoelingen worden afgerekend en niet op hun feitelijke prestaties. Als iemand als oogmerk heeft zijn gasten lekker te vertroetelen, maar dan hete koffie over hun heen gooit en met overgare pastasalade komt aanzetten, wordt een beetje bediening al snel kwaad als je er iets over zegt. De bedoeling is immers goed.

Het zinnetje 'dat is niet de bedoeling' is nog veel idiomatischer. Het lijkt me niet zomaar woordelijk te vertalen in een een andere taal met behoud van alle implicaties die het voor de gemiddelde Nederlandstalige heeft. Wanneer je tegen een ALS-patiënt in Brighton zou zeggen "that is not the goal" of zelfs "that is not the intention" zou hij je denk ik verbaasd aankijken.

De implicatie van de Nederlandse zin is geloof ik sterker dan dat het niet de oorspronkelijke opzet is. Wanneer je zegt dat x niet de bedoeling is, zeg je dat x niet mag. Er is mogelijk geen expliciete regel geformuleerd tegen x (Parnassia heeft geen regel die zegt dat je moet kunnen praten als je op hun terras zit), maar uit een logische analyse van de wel bestaande regels en de praktijk blijkt wat 'de bedoeling' is. 

En alles wat buiten die bedoeling valt,  is niet toegestaan, ook al omdat die bedoeling zelf natuurlijk niet kwaad is.








7 opmerkingen:

  1. Ik denk dat 'niet toegestaan' te sterk uitgedrukt is. Naar mijn idee gaat het hier om wenselijkheidsmodaliteit. Met het zinnetje 'Het is niet de bedoeling' druk je uit dat je iets onwenselijk vindt, meer specifiek in relatie tot een gebruikelijk protocol. Hetzelfde als wanneer je met een zinnetje als 'u mag daar plaatsnemen' eerder een protocollaire wenselijkheid uitdrukt dan een toestemming verleent. 'Toegestaan zijn' bevindt zich aan een van de uiterste randen van de wenselijkheidsschaal (de andere kant is 'verplicht zijn'). Met 'Het is niet de bedoeling' zit je daar ergens tussenin.

    BeantwoordenVerwijderen
    Reacties
    1. Ik snap niet wat je bedoelt. Neem het onderhavige geval. De kelner zegt tegen de ALS-patiënt: 'Het is niet de bedoeling dat u op het terras zit'. Daarmee zegt hij iets sterkers dan dat hij het niet wenselijk vindt dat de man daar zit; hij wil wel degelijk bereiken dat de man weggaat.
      Nu kun je zeggen: dat laatste volgt uit een Griceaanse inferentie uit de mededeling dat het onwenselijk is. Maar voor mijn gevoel triggert de mededeling 'het in onwenselijk dat u op ons terras zit' zelf een veel minder sterke inferentie.

      Verwijderen
    2. Ik denk dat wat jij zegt inderdaad is wat ik bedoel. De kelner had ook kunnen zeggen 'Wij willen niet dat u op het terras zit,' of 'U kunt hier niet op het terras zitten.' In al die gevallen geeft hij een zekere graad van onwenselijkheid aan. In de gegeven context kun je inderdaad stellen dat hij het daarmee verbiedt, maar zo sterk drukt hij het niet letterlijk uit.

      Verwijderen
    3. Naar mijn gevoel (maar ik weet niet hoe dat hard te maken) is 'het is niet de bedoeling' toch wat sterker dan 'wij willen dat niet', misschien omdat het suggereert dat er wel degelijk een systeem is dat tegen de handeling pleit, niet alleen maar de toevallige wens van een of andere kelner.

      Verwijderen
    4. Dat systeem lijkt me inderdaad een essentieel element. Met 'de bedoeling' beroept de spreker zich op een - al dan niet bestaande - externe autoriteit, die hem in staat stelt de verantwoordelijkheid uit handen te geven maar tegelijkertijd stellig te zijn. Bijna alsof hij zegt 'Wij kunnen het ook niet helpen dat het niet mag; dat heeft De Bedoeling nu eenmaal zo beschikt.'

      Verwijderen
    5. Ik geloof dat je ook niet kunt zeggen 'dat is niet mijn/onze bedoeling', althans niet met dezelfde betekenis, inderdaad. (Je kunt het natuurlijk wel zeggen, maar dan bijvoorbeeld als een verontschuldiging voor iets wat je verkeerd gedaan hebt, niet om iemand weg te jagen.)

      Verwijderen
    6. Ja dat is waar. Je verwijst inderdaad naar een of ander protocol (of script), waaraan iets niet voldoet.

      Verwijderen

Opmerking: Alleen leden van deze blog kunnen een reactie posten.