Verhuisd



Let op: Neder-L is verhuisd naar www.neerlandistiek.nl

donderdag 9 juli 2015

Met niks

Door Marc van Oostendorp


Mensen kunnen zich zorgen maken over de raarste dingen. Nu was er weer een mevrouw die het zo erg vond dat er iemand op de radio 'met niks' had gezegd. Moest dat niet eigenlijk 'zonder iets' zijn?

Kijk, dat is nu een interessant probleem. Nou ja, niet de vraag wat het 'eigenlijk' moet zijn, want ik heb geen idee hoe je dat moet bepalen of aan wie ik het moet vragen. Hadden de auteurs G. Reve en W. Nijholt hun correspondentie 'eigenlijk' Zonder iets begonnen moeten dopen? En zo ja, waarom heeft niemand hen indertijd tegengehouden?

Boeiender vind ik de vraag: waarom denkt iemand zoiets? Zouden er ook mensen zijn die omgekeerd juist vinden dat het heel bedenkelijk is om 'zonder iets' te zeggen, en zou de mensheid zich gaandeweg opdelen in twee facties die elkaar haten?

Mijn gevoel is die omgekeerde houding niet vol zal komen. Ik kan in ieder geval mijn mevrouw wel ongeveer navoelen, al heeft ze ongelijk.

Ergernissen kunnen om een aantal redenen ontstaan: omdat iets 'uit het Engels komt', omdat het 'vaag is', omdat het 'een irritante mode is', maar dat lijkt me hier allemaal niet van toepassing. Het gaat hier lijkt mij bij uitstek om een ergernis omdat iets onlogisch is. En ik geloof dat ik mijn geest wel zo kan draaien dat het met niets onlogisch vindt, maar niet dat het dat vindt van zonder iets.

'Met niets' en 'zonder iets' bestaan in zekere zin uit drie delen: met, iets en een ontkenning. Die ontkenning kun je naar keuze toevoegen aan met (dan krijg je zonder) of aan iets (dan krijg je niets). Het resultaat is, zou je zeggen, hetzelfde.

Dat je bij met niets iets kunt voelen kriebelen komt vermoedelijk doordat X met Y normaliter impliceert dat X en Y samen zijn: ijs met slagroom bevat zowel ijs als slagroom en De man loopt met balonnen vooronderstelt dat niet alleen de man er is, maar ook ballonnen. Allebei die dingen zijn aanwezig.

Navraag bij de Taaladviesdienst van Onze Taal leert dat de ergernis van mijn mevrouw nooit eerder gesignaleerd is. Wel is er ooit een vraag bij die Taaladviesdienst binnengekomen over met geen, en daar is het, vind ik nog wat makkelijker na te voelen: koffie met geen suiker, dat klinkt inderdaad niet. De Taaladviesdienst heeft de vragensteller toen overigens geschreven dat het misschien komt doordat 'met geen' omslachtig is: twee woorden in plaats van één, zonder. Dat antwoord lijkt me niet helemaal juist: koffie met geen klontje suiker is een lettergreep korter dan koffie zonder een klontje suiker en in die zin minder omslachtig, maar toch niet goed.

Ik houd het erop dat er iets wringt bij met niets (niets is er immers niet) dat niet wringt bij zonder iets. Dat wringen is alleen maar een kwestie van vooronderstellingen, maar het kan het leven van een mevrouw aardig verpesten.



9 opmerkingen:

  1. Horror vacui. De aanwezigheid van het positieve niets is voor deze mevrouw onacceptabel, afschrikwekkend. Dan liever een simpele afwezigheid van iets, dat is veel vertrouwder.

    BeantwoordenVerwijderen
  2. Volgens mij illustreert het grappig bedoelde 'koffie met zonder melk' precies wat jij veronderstelt: met name 'met' heeft (misschien ook) een betekenis waarbij er een kenmerk aan de koffie toegevoegd wordt: verschillende varianten koffie, onder andere de variant zonder melk.

    BeantwoordenVerwijderen
  3. Zijspoor, maar dit doet me denken aan die tijd dat ik mama vroeg of ik vandaag "met zonder jas" naar school mocht.

    BeantwoordenVerwijderen
    Reacties
    1. Ja, zoals de Taalprof zegt laat dat zien dat 'zonder jas' een kleedstijl is waarvan je je moeder kunt vragen om je ermee te voorzien.

      Verwijderen
    2. Koffie drink je of apart of met suiker of met melk of met melk en suiker. Creatievelingen geven hun voorkeur weleens aan met "met zonder niks". Dat spelen met woordcombinaties heeft soms dus ook de functie van een exacte keuze. Maar zonder de ergernis van die mevrouw zouden we nooit zo'n goed gesprek hebben.

      Verwijderen
    3. En nu we toch bij de persoonlijke anekdotes aanbeland zijn: mij doet het denken aan die keer dat m'n neefje verklaarde dat z'n "glas vol met leeg" was... Ik ben er ook vrij zeker van dat 'de mevrouw' dit - maar ook "een glas vol met leegte" - prompt zou afkeuren.

      Verwijderen
  4. Ik vind 'koffie zonder iets' veel maller dan 'koffie met niets'. Misschien omdat 'niets' een aanvaardbaar antwoord is op 'wat wil je in de koffie', en ik kan geen combinatie met 'iets' bedenken die dat ook is.

    BeantwoordenVerwijderen
  5. Misschien kan, uiteindelijk, dit gedicht van Cees Buddingh' de mevrouw vermurwen:

    Kooitje

    Mooi is een kooitje
    Met een kanarie erin

    Heel mooi ook een kooitje
    Met een parkiet erin

    Met een merel erin, met een kolibri erin,
    Een slavink erin, een bos wortelen erin,
    Blokjes marmer erin, een glas water erin

    Maar het mooiste is eigenlijk
    Een kooitje met niets erin

    BeantwoordenVerwijderen
  6. Menig sporter staat regelmatig met lege handen, dus ook met niks.

    BeantwoordenVerwijderen

Opmerking: alleen leden van deze blog kunnen een reactie plaatsen.