Verhuisd



Let op: Neder-L is verhuisd naar www.neerlandistiek.nl

donderdag 16 april 2015

Addenda EWN: overtollig

 Iedere week bespreekt Michiel de Vaan een woord waarvan de verklaring in het Etymologisch Woordenboek van het Nederlands ontbreekt (of onvolledig is).

Door Michiel de Vaan

overtollig bn. overbodig

Vroegmiddelnederlands ouertulleg (12761300), ouertolleg (12911300) overvloedig, ouertullechheit (12651270) onmatigheid, Nnl. overtollig. Daarnaast, vooral in Hollandse teksten, overtallich overvloedig (1330), overduidelijk (1353) en in het oosten ook overtellich. Vanaf 1600 overheerst overtollig, terwijl overtallig in frequentie afneemt en zich na 1700 in betekenis beperkt tot boventallig. De vormen met -tull- en -tell- vertonen umlaut van -toll- respectievelijk -tall-.

Alleen de tall-variant heeft verwanten in het Neder- en Hoogduits: Mnd. overtellich en overtalich overbodig, bovenmatig, Mhd. überzellich, Mohd. überzählig boventallig.

Overtollig veronderstelt als basis een zn. *over-tol bovenmaat, overvloed, waarvan met -ig het bn. werd afgeleid (vgl. Vmnl. overmoed - overmoedig, overdaad - overdadig). Het element -tol komt waarschijnlijk overeen met tol houten, kegelvormig speelgoed uit Proto-Germaans *tulla- of *tullan- m. stukje hout, punt van een tak, waarvan onder andere Duits Zoll lengtemaat afstamt. Die verklaring houdt in dat reeds Oudnederlands *tol(l)- een lengtemaat moet hebben aangeduid. Aangezien een woord *overtol niet gedocumenteerd is valt als alternatieve verklaring te overwegen dat overtollig direct van tol werd afgeleid, naar het voorbeeld van moed overmoedig, daad overdadig.


De iets recentere variant overtallig zouden we als volksetymologische aanpassing van overtollig aan tal getal kunnen opvatten: het element -tol- zal immers niet meer doorzichtig zijn geweest. Maar overtallig was en is niet tot het Nederlands beperkt. Er bestaan daarom dezelfde twee verklaringen voor als voor overtollig. In theorie kan overtallig van een ouder zn. *overtal heel groot aantal afstammen, maar daartegen spreekt dat Ned. overtal pas in de 17e eeuw en Duits Überzahl pas in de 18e eeuw in teksten wordt aangetroffen. Het alternatief is dat overtallig direct op tal is gebaseerd, en überzählig op Zahl.

Geen opmerkingen:

Een reactie plaatsen

Opmerking: alleen leden van deze blog kunnen een reactie plaatsen.