Verhuisd



Let op: Neder-L is verhuisd naar www.neerlandistiek.nl

donderdag 24 juli 2014

'Bak' wordt 'pak' in het Afrikaans

Door Marc van Oostendorp



Dezer dagen is de beroemde Zuid-Afrikaanse taalkundige Andries Coetzee in Nederland. Hij gaf gisteren een lezing waarin hij liet zien dat jongeren in Zuid-Afrika het woord 'bak' uitspreken als 'pak', en het woord 'das' als 'tas' – en dat ze toch het verschil kunnen blijven horen.

Het verschil tussen een [b] en een [p] is in het Nederlands en in het 'oude' Afrikaans hetzelfde als dat tussen een [d] en een [t]: bij de [b] en de [d] laat je je stembanden trillen, maar bij de [p] en de [t] niet. Je kunt dat zelf voelen door een paar keer achter elkaar b-p-b-p-b-p te zeggen terwijl je je vingers op je keel houdt: met je mond doe je steeds hetzelfde, maar de ene keer voel je een trilling en de andere niet.

Sprekers van het Afrikaans doen dat ook nog wel, maar steeds minder. Jongere sprekers – sprekers die jonger dan 25 waren – laten hun stembanden nog maar in een minderheid van de gevallen trillen wanneer ze een b of een p zeggen. Dat ze het verschil tussen bak en pak nog wel kunnen horen komt, ontdekte Coetzee, doordat alle sprekers van het Afrikaans – ook de oudere – iets anders doen: ze maken een verschil in de uitspraak van de klinker.

Je kunt het zelf horen als je op deze website luistert naar de uitspraak van boord en poort in het Afrikaans. Bij het eerste woord heeft de klinker een veel lagere toonhoogte dan bij de tweede. Het zijn jammer genoeg verschillende stemmen, maar het effect is duidelijk te horen. Ook in de video hierboven kun je het horen, vooral als de spreekster de tweede keer be en pe zegt. (Bij de t zegt ze jammer genoeg geen klinker.)

Dat je na een b een wat lagere toon maakt dan na een p is heel natuurlijk: er is een mechanische verklaring voor en ieder mens doet het. Om een p te maken moet je je stembanden strak houden, zodat ze niet trillen. Maar als ze dan eenmaal wel gaan trillen – omdat dit bij de uitspraak van een klinker hoort – is de toon hoger, net zoals de toon van een strak aangespannen vioolsnaar hoger is dan van een slappe.

Alleen is in het Afrikaans het effect inmiddels veel sterker geworden dan in bijvoorbeeld het Nederlands en dan de pure mechanica verklaart: het is deel geworden van de taal. En kennelijk is het nu zo sterk een onderdeel van de taal geworden dat mensen de stembandtrilling niet meer nodig hebben: het verschil tussen bak en pak is zo geworden tot een verschil geworden tussen pàk met een lage en pák met een hoge toon. 

Dat dit gebeurt is niet zo gek. Er is dus een mechanische verklaring, en ook talen elders op de wereld zijn op deze manier aan hun tonen gekomen. Het is bijvoorbeeld bekend over Aziatische talen als het Koreaans dat ook daar het verschil tussen ba en pa geworden is tot een verschil tussen  en pá. Het mooie van het Afrikaans is dat de verandering daar nu gebeurt, onder onze ogen: Coetzee verwacht dat er over vijftig jaar misschien geen b en geen p meer klinkt aan het begin van Afrikaanse woorden!

Geen opmerkingen:

Een reactie plaatsen

Opmerking: alleen leden van deze blog kunnen een reactie plaatsen.