Verhuisd



Let op: Neder-L is verhuisd naar www.neerlandistiek.nl

maandag 27 mei 2013

Stondpunt, zwombroek, atcafé

Door Marc van Oostendorp

Het zal wel toeval zijn, maar vrijdagavond werden er ineens twee nieuwe woorden gelanceerd op de Nederlandse tv. Eerst bracht de schrijver A.F.Th. van der Heijden het woord verschaming, waaraan hij naar eigen zeggen lijdt sinds het dodelijke ongeluk van zijn zoon:
De dingen waarvan ik ooit dacht dat ze glans hadden, die verkruimelen als ik ze in mijn geheugen tegenkom. Zoals het verschaalde bier op de ochtend na een feestje. Alles wordt daardoor aangetast, door dat proces van 'verschaming'.
Later op de avond kwam de voor de gelegenheid als 'woordkunstenaar' aangeduide Wim Daniëls bij Pauw & Witteman met een soort conference waarin hij een zelfs aantal nieuwe woorden lanceerde, waaronder fanamisme (waarvan mij eerlijk gezegd niet helemaal niet duidelijk werd wat het precies moest betekenen) en stondpunt:


Standpunten vind ik niet zo heel erg interessant, ik ben meer geïnteresseerd in stondpunten. Stondpunten zijn standpunten die mensen ooit hadden en waarin ze veranderd zijn. Al die standpunten in al die programma's, dat weten we nu wel, wat was je stondpunt.
(Links naar Uitzending gemist voor beide programma's staan onderaan dit stukje.) Er zijn natuurlijk verschillen tussen de twee nieuwe woorden. Er lijken mij allerlei redenen om te verwachten dat verschaming een grootsere toekomst tegemoet gaat dan stondpunt.

Het woord van Van der Heijden bestond in een lang verleden al, leert ons het Middelnederlands Woordenboek. Het had toen een lichtelijk, maar nog niet eens zo heel erg, verschillende betekenis: het ging over wat je met iemand anders' reputatie doet (die bekladden) en niet zozeer over wat er in je eigen ogen gebeurt met eigen daden uit het verleden.

De nieuwe betekenis lijkt me een verrijking voor de taal. Het is een gevoel dat iedereen kent, ook als hij niet zulke vreselijke dingen heeft meegemaakt als de schrijver. Voor wie zijn de puberdagboeken bijvoorbeeld niet voorgoed verschaamd? De klankassociatie met verschaling die Van der Heijden meteen expliciet maakt, kan daar ook bij helpen.

Stondpunt vult veel minder een gat. (In het interviewtje heeft Daniëls het bijvoorbeeld over 'stondpunten die mensen hadden', maar als je daar standpunten invult, behoudt de zin zijn betekenis.)

Belangrijker is echter de vorm. Je kunt aan stondpunten eigenlijk al afhoren dat het een grapje is – een serieus woord kan het nooit worden. Hoe komt dat? Standpunt is een samenstelling van twee zelfstandig naamwoorden, maar stondpunt maakt van het eerste lid ineens een werkwoord.

Dat is nog niet onmogelijk, maar in zulke samenstellingen gebruik je nooit een verleden tijd, hoe nuttig de resulterende woorden ook zouden zijn. Er bestaan wel zwembroeken voor tijdens het zwemmen, maar geen zwombroeken (die je na het zwemmen kunt aandoen); wel leesbrillen, maar geen lasbrillen voor de vermoeide ogen na het lezen; wel geen eetcafés, maar geen atcafés die je kunt bezoeken om naderhand in een geur van verschaald bier nog wat na te drinken.

Get Microsoft Silverlight




Get Microsoft Silverlight


6 opmerkingen:

  1. Jenny Mateboer27 mei 2013 om 15:22

    Maar Marc, lasbrillen bestaan wel degelijk, maar dan weer geen lastebrillen.
    Groet,
    Jenny

    BeantwoordenVerwijderen
    Reacties
    1. Ik houd het dan voorlopig op een lasttebril.

      - Leesbril: bril je je opzet tijdens het lezen.
      - Lasbril: bril die je opzet als je na het lezen gaat lassen.
      - Lastebril: bril die je opzet als je ogen na het lassen knellen.
      - Lasttebril: bril die je opzet als je ogen vanwege het dragen van de lastebril wel weer weer wat aankunnen.

      Verwijderen
  2. Bedoel je niet "verschraling" (in plaats van "verschaling")?

    BeantwoordenVerwijderen
    Reacties
    1. Nee, ik bedoel (of eigenlijk: Van der Heijden bedoelt) verschaling, een veel mooier woord dan verschraling, omdat je meteen iets ruikt: de geur van oud bier na een feestje (http://www.vandale.nl/opzoeken?pattern=verschalen&lang=nn)

      Overigens had ik per ongeluk in eerste instantie 'verschraling' getypt, maar dat heb ik vanmiddag verbeterd.

      Verwijderen
  3. Eindelijk heb ik een goed inzicht gekregen in het woord voor huwelijkspartners: echgenieten. Dat hebben ze kennelijk achter zich gelaten

    BeantwoordenVerwijderen
  4. Vroeger had je nog kwamkommers. Daarvoor zelfs nog kwamkwammers.

    BeantwoordenVerwijderen

Opmerking: alleen leden van deze blog kunnen een reactie plaatsen.