Taal als tijdsmachine

Om de reiziger aan te sporen om een kaartje te kopen en zo de boete van 40 euro te vermijden, hangt er een bordje in de bus van Wupperal: “40 euro sind viel geld!”Mijn oog valt op sind, ik zou niet snel zeggen 40 euro “zijn veel geld”, maar liever ”is veel geld”. Mijn aandacht gaat naar wat anders is dan in het Nederlands. Dat op de uitspraak na alles hetzelfde als in het Nederlands is,merk ik niet op. Vaak gaat praten over taal over verandering en over verschillen. Groot was dan ook mijn verbazing dat Fiona Jordan, antropoloog bij het Max Planck instituut zei dat taal voor antropologen zo interessant is, omdat taal zo stabiel is. Waar de techniek om dingen zoals vazen maken in twee generaties helemaal kan veranderen of verdwijnen, verandert taal geleidelijk. Je moet elkaar kunnen blijven verstaan. De eis van verstaanbaarheid remt verandering.

Na de opmerking van Fiona Jordan zie ik opeens meer stabiliteit. Kijk bijvoorbeeld naar de lesbrief van de SLO over het begin van het Nederlands. In die opdracht vergelijken leerlingen modern Nederlands met het Nederlands van de Utrechte doopbelofte en met het Nederlands van “Hebban olla vogala”. Ze gaan op zoek naar verschillen, maar het feit dat de leerlingen de tekst van meer dan 1000 jaar geleden relatief goed kunnen lezen, Illustreert ook de stabiliteit van taal. Als we terug in de tijd geplaatst zouden worden, dan zouden ze ons misschien nog een beetje kunnen verstaan, zolang geleden. De vraag of we ons met modern Nederlands zouden kunnen redden een paar eeuwen geleden, komt ook terug in een interview met Michiel de Vaan.

In de fragmenten van het Oudnederlands en het Middelnederlands die in het interview met Michiel de Vaan zijn verwerkt komen veel woorden voor die in een iets andere vorm nog steeds bestaan zoals appel en rot. Sommige woorden zoals geschieden komen bijna niet meer voor. Welke woorden lang in een taal blijven bestaan wordt door sommige mensen berekend. Woorden die het echt duizenden jaren uit kunnen houden zijn bijvoorbeeld vuur, neus, vader en moeder. Basale woorden die vaak gebruikt worden. Niet alleen inhoudswoorden zoals neus kunnen stabiel zijn, ook sommige grammaticale elementen kunnen lang blijven bestaan. Stephen Levinson en Dan Dediu schrijven dat ze door de grammatica van talen te vergelijken verbanden kunnen zien tot wel 12000 jaar terug. Als het waar is, is taal een super-tijdmachine. Misschien leuk om een dag stil te staan bij de stabiliteit van taal. Als je zegt; veeg je neus even af, dat je voelt dat je een woord gebruikt, dat er al meer dan 5000 jaar geleden ook was.