De meeste lezers zullen er met mij niet aan
twijfelen dat het Nederlands ook het veertigjarig jubileum van Neder-L wel zal
halen. Zeker, sommige lezers zullen daar onmiddellijk aan toevoegen dat dat
Nederlands van 2032 nog ernstiger verloederd zal zijn dan dat van 2012, en
andere lezers zullen dan weer uitleggen dat ook dat wel meevalt. Maar ik denk
niet dat de ondergang van het Nederlands door velen voorspeld wordt – althans
niet voor zo’n korte termijn. Hoe het echter zit met de studie van het Nederlands over twintig jaar, daar zou ik minder
snel een weddenschap over af durven sluiten. Het kan niemand ontgaan dat er van alles verandert in het hoger
onderwijs. Universiteiten ‘profileren’ zich en sluiten opleidingen, van
sterrenkunde tot Roemeens. Er wordt gepleit voor ‘brede bacheloropleidingen’ en
in de letteren worden de bestaande masteropleidingen ondergebracht bij een
beperkt aantal ‘brede labels’. Zal de neerlandistiek dit geweld overleven?
Neen, menen
sommigen, die erop wijzen dat de neerlandistiek niet één discipline is, maar
bestaat uit twee, drie,vier, misschien wel vijf disciplines (het hangt er een
beetje vanaf hoe je telt), die in allerlei opzichten flink van elkaar
verschillen. Moeten de taalkundigen niet met de andere taalkundigen samenwerken
(bij taalwetenschap), de letterkundigen met de andere letterkundigen (bij literatuurwetenschap), enzovoort?
Dat is inderdaad
een uitstekend plan. Sterker, voor het onderzoek is het meestal al
gerealiseerd. Maar betekent het ook dat de neerlandistiek beter opgeheven kan
worden? Ik dacht het niet. Het is volgens mij van groot belang dat er een
geïnstitutionaliseerde druk is om een substantieel deel van het onderwijs en
onderzoek op het gebied van de geesteswetenschappen betrekking te laten hebben
op het thema van de Nederlandse taal en cultuur in brede zin. Dat heeft niets
te maken met versleten en/of abjecte nationalistische gevoelens, maar veel meer
met het feit dat de samenleving belang hecht aan dit thema en dat het merendeel
van de afgestudeerden in de onmiddellijke context van de Nederlandse taal en
cultuur aan het werk moet. Dat de aandacht voor de neerlandistiek vanzelf komt
en dus met een gerust hart aan de vrije markt kan worden overgelaten, lijkt me
een vergissing, zoals geldt voor wel meer veronderstelde zegeningen van de
vrije markt. Zeker voor een aantal sterk internationaal georiënteerde
disciplines is het allerminst vanzelfsprekend dat het object gevonden wordt
binnen de neerlandistiek.
In een ander deel
van het onderwijs is er al meer ervaring opgedaan met de vrije markt. Zo is in
het MBO het vak Nederlands geschrapt vanwege de gedachte dat eigenlijk alle
lessen op een bepaalde wijze wel ‘Nederlands’ zijn. Dat klonk heel aardig (en
kwam ongetwijfeld goed uit vanwege bezuinigingen) maar de resultaten waren zo
desastreus dat het vak nu weer is ingevoerd.
Moeten we dan weer
terug naar de neerlandistiek van vroeger, toen goed nog goed was (en slecht was
slecht)? Het lijkt me even onhaalbaar als onaantrekkelijk. Neen, ik zou graag
zien dat de neerlandistiek niet een defensieve maar juist een meer aanvallende
houding aanneemt. Brede bachelors, brede labels – allemaal prima, en hier is
een goed breed startpunt en organiserend criterium voor zo’n programma:
neerlandistiek. In plaats van dat we dat nauwer gaan definiëren moeten we juist
bereid zijn om dat breder te doen. Het multidisciplinaire karakter van de
neerlandistiek is namelijk niet een nadeel maar juist een voordeel. Studenten
leren te denken volgens verschillende disciplinaire dimensies. Is dat niet
juist wat nodig is? Vinden vernieuwingen in onderzoek niet juist plaats waar
verrassende combinaties worden gemaakt vanuit verschillende disciplines? De
neerlandistiek reikt verder dan Van den vos Reynaerde,Vondel, Mulisch en het
Standaardnederlands (waarover verder niets kwaads) en zou evenzeer de toon
moeten zetten in nieuwe programma’s als communicatie, media en cultuur,
Nederlands als tweede taal, journalistiek, de studie van de gouden eeuw et
cetera. Het zijn trouwens niet zelden neerlandici die een prominente rol hebben
gespeeld bij de totstandkoming van deze nieuwe programma’s.
Toegegeven, dit
voorstel is on-Nederlands omdat wij vernieuwingen graag plaatsen naast in
plaats van dat wij ze enten op het al bestaande. Al van oudsher splitsen wij
liever de kerk en de partij dan dat we daarbinnen ruimte creëren voor
veranderingen. Het voordeel van de Nederlandse aanpak is dat je op korte
termijn mogelijk meer succes boekt (je hebt geen last van tegenspraak van de
gevestigde orde). Het nadeel is echter dat zogenaamde vernieuwingen nogal
destructief kunnen uitpakken en weinig duurzaam zijn als je ze niet inbedt in
het bestaande. Laten de onderwijsvernieuwingen in bij voorbeeld het HBO dat
niet bij uitstek zien? Kortom, hier mijn wens voor de komende twintig jaar:
graag een on-Nederlandse aanpak in de neerlandistiek.
Fred Weerman, hoogleraar Nederlandse taalkunde, Universiteit van Amsterdam
Geen opmerkingen:
Een reactie plaatsen