Alain Corbeau: Hoe en wat in het Proto-Indo-Europees

Als je besluit om dit jaar met de tijdmachine op vakantie te gaan, hebben wij een aanrader voor je. Stel de klok in op vijfduizend jaar geleden en reis af naar de Zuid-Russische steppen. Met een beetje geluk (en als onze theorieën kloppen) kom je terecht in het land van de Proto-Indo-Europeanen, ook wel bekend als de Indogermanen – al heeft die term een wat ouderwetse connotatie, maar hé, wat is ouderwets als je vijfduizend jaar teruggaat?

De reis zal niet geheel zonder gevaren zijn. Buiten het feit dat we niet weten wat voor ziektekiemen er zoal rondwaarden in die tijd, loopt de reiziger ook het risico daadwerkelijk een Indogermaan tegen het lijf (of dat van diens paard) te lopen. Als vrouw is de kans niet gering dat je gelijk geschaakt wordt, als man zou je het hoofd afgehouwen kunnen worden. Voor het geval je wel de kans krijgt om met een Indogermaan te spreken, hebben we een aantal Proto-Indo-Europese zinnetjes verzameld die van pas zouden kunnen komen. Tenslotte, als je in leven blijft, wil je toch op z’n minst voorkomen dat je alsnog als slaaf verkocht wordt.

De reiziger dient wel te beseffen dat de vorm van deze zinnetjes misschien niet geheel juist is. Bedenk namelijk dat alles is gebaseerd op reconstructie (maar voor het gemak laten we de asterisken weg). Bovendien zijn de schattingen van het tijdvak niet geheel nauwkeurig, dus wellicht hebben zich al enige dialectsplitsingen voorgedaan. Daarom willen we de reiziger op het hart drukken goed op te letten en alnaargelang de situatie dat vereist de ruki-regel, de wet van Bartholomae of de juiste klankverschuiving toe te passen op het door ons geleverde materiaal. Bij gebrek aan reconstructies geven we transponaten. Hopelijk levert dit geen aanstootgevende teksten op. Het gebruik van deze gids geschiedt geheel op eigen risico. Voor tips en aanvullingen naar aanleiding van het gebruik gelieve de redactie aan te schrijven. O en als je er op je reis achter komt hoe de laryngalen nou écht klonken, zou je dat dan alsjeblieft aan ons willen terugkoppelen? Áls je terug weet te komen.

Alain Corbeau
(Deze gids verscheen deze maand in TWISTER, het tijdschrift van de Leidse studievereniging Taalwetenschap)

Goede dag/nacht!

Dieum/nok^wtm h₁sum!

Waar ben ik?
Ku h₁esmi?

Welk jaar is het?

K^wos uetos h₁esti?

Breng me naar jullie leider.

B^here h₁me h₂ed ueiḱpotim usom.

Laat me los of ik eet uw paard op!
LeuHe h₁me, h₂euti h₁eḱuom tuom h₁edmi!

Geef me een paard.
Deh₃d^hi h₁mei h₁eḱuom.

Hebt u ook mede?
H₂en usmei med^hu h₁esti?

Proost!
Peh₃tlom!

Kun je dit eten?

H₂en h₁edeto tod?

Mag ik foto’s nemen?

H₂en likeh₁ti h₁mei b^hh₂uotogrb^hieh₂ns d^heh₁tum?

Nee, ik ben vegetariër.

Nē, g^hortob^hegtōr h₁esmi.

Hoe gaat het met uw grootvader?

K^wōd b^heuh₂eti h₂euh₂os tuos?

Is dat uw vrouw/moeder of uw dochter/zus?

H₂en seh₂ h₁esti g^wenh₂/meh₂tēr d^hugh₂tēr-ue/suesōr-ue tueh₂?

Wauw, wat veel sterren zie je hier!
H₁ō, totieh₂i h₂steres ḱi speḱntro!

Mag ik uw zwaard vasthouden?

H₂en likeh₁ti h₁mei h₁ensim tuom dreg^htum?

Zwijn, raak me niet aan!
SuHs, meh₁ h₁me teh₂gd^hi!

Nee, u stinkt.

Nē, smerdesi.

Ik ben getrouwd, hoor. (vrouw)

Snub^hteh₂ ǵ^hi h₁esmi.

Waar is de dichtstbijzijnde haven?

Ku h₁esti portus propsmh₁os?

In welke richting ligt Nederland?

K^wom uertmn Niterom D^hǵ^hmom h₁esti?

Wie heeft mijn mobieltje gejat?

K^wis k^weleb^hoh₂nom mouHeb^hlim h₁mom h₁eklepst?

Wat je te horen kunt krijgen:

K^wis h₁esi tuH?
Wie ben jij?

K^wod^he h₁esi?
Waar kom je vandaan?

K^wis mleuh₂ti k^wod uei b^heh₂tum ‘eh₂’ ne mog^homed^hh₂?
Wie zegt dat wij geen ‘a’ kunnen zeggen?

So h₁esti b^hreh₂tēr/ph₂tēr/deh₂iuēr/suekros h₁mos.

Dit is mijn broer/vader/zwager/schoonvader.

K^wosieh₂i h₃eueh₂es ph₂trei tuei h₁senti?
Hoe veel schapen heeft je vader?

Ku h₁esti potis tuos?
Waar is je man?

Nsim h₁mom ne k^wrineh₂mi.

Mijn zwaard verkoop ik niet.

Nē, nsmei neh₂ues ne h₁senti.

Nee, we hebben geen schepen.

TuH meneh₁i ḱi-g^whe!
Jij blijft hier!